WARD’S LAKE

Shillong-a dil siam chawp lar em em mai Ward’s Lake hi ka lo la hmu ve miah lo va. Shillong hrim hrim hi ka hre chiang lo. A khaw thleng inpharh dan pawh hi kan hre chiang lo. Kan chhun pelh a, kan zan pelh ṭhin bak hre chiang turin ka chamchilh ngai lo a ni. Ka chhun pelh hnuhnun ber ṭum pawh kum sawmhnih chuang daih a ni tawh nghe nghe a; han hre chiang tur hi ka awm lo hrim hrim a ni. Tun thla erawh chu ka fanu hruaiin chawlhkar hnih lai ka chamchilh ve a. Mahse kan chhuak vâk hman tehchiam lo; kan chhuah peih loh bakah ruah a sur deuh reng a; kan thlennaah kan tawm chawt mai a ni ber.

Shillong hi a boruak a nuam a; tlangram e ti lovin a hmun a rem em em mai bawk a. British-ho khan Assam Province khawpuiah hmangin an ṭhutchilh a; “Switzerland of the….” awh khaih, “Scotland of the East” tih ṭhin a ni.

Tun ṭum ka zin hi shillonga ka cham rei ber ṭum a la ni a. Kan nu erawh chuan a naupan lai hun zawng a hmang thung a. School bana an tlawh fo ṭhin Ward’s Lake tlawh turin min rawn a; kan pafain, kan va tlawh ta a ni.

Ward”s Lake chu dil siamchawp a ni a; ‘Pu Ward-a Dil’ tihna mai a ni. Dil pianhmang design-tu hi Executive Engineer Fitzwilliam Thomas Pollock a nih vang a ni mai thei, Pollock Lake tih leh Nan Pollok tih hming a pu ṭhin bawk an ti.

Mizorama Zosap Pu Buangate ṭhian dun an rawn luh kum, Chanchin Ṭha kan dawn kuma kan ngaih tâk, kum 1894-ah khan an siam zo daih tawh a nih chu. A rei ta vang vang hle mai. Kum za chuang ral hnu feah kei hian ka va hmu ve chauh a. Ka ngaihtuahna a kai tho ve khang lang leh nghal a nih chu. Dil kamah hian lungphekah he dil hming put chhan leh a lo awm dan tlem an ziak a, chu ber mai chuan ka ngaihtuahna a vah kualtir ta a ni.

Kum 1891-ah khan Kumpinu sawrkar chuan hi Assam Province Chief Commissioner turin Sir William Erskine Ward-a an rawn ruat a. Kum 1885 aṭanga kum 1887 thleng khan he hna hi a lo chelh tawh a. Pu Ward-a hun hmaa Chief Commissioner dang ang bawkin he dil mawina hian ani pawh a uai thlu ngang mai a ni ang. He dil hi a nih ang ang lo deuh, Europe hmel hmang leh zia puttir tumin hma a la ta a. Sir William Ward-a chet hma hian kum 1871-ah khan Colonel Henry Hopkinson, Assam Province Commissioner chuan hma a lo la tawh bawk a. Heng hun lai hian Hopkinson-a tuikhur an ti thin a ni awm e. Sir William Erskine Ward-a hming chawiin sawkar chuan Ward’s Lake a ti ta a ni.

A tir takah chuan helai hmun hi chirhdum hmun a ni a. Khasi lung in tâng pakhatin a hun awl ngah lutuk hmanna atan dil a siam ṭan a ni an ti bawk a. Chu Khasi hming chu “Jismot Chyne” an ti a. Mahse he pa hming hi Ward’s Lake kan kal laia lung pheka thu inziakah khan a lang lo. Hmun dangah pawh a hming hi hmuh tur a vang hle.

Ward’s Lake atanga ka ngaihtuahnain min thlirtir chu sapho lo kal khan an hnamzia leh an duhzawng min barh nasa hle a ni lo em ni tih lam daih hi a ni. Ward’s Lake ngei pawh hi mingo zia mila siam a tum kha a ni a. A hmingah pawh mingo hming a pu ta a. A tira dum hmun khan anmahni Khasi ṭawngin hming a nei miah lo em ni ang tih hi ka ngaihtuah zui nasa hle mai. Mizoramah chuan sih lian vak lo pawh hi Mizo ṭawngin hming kan phuah deuh zel si a; a ram neitu Khasi ṭawnga hming a neih loh hi rin har ka ti viau a ni. Hming chu lo nei ve ngeiin, sap hming hian a chhilh bo ta em ni ang le! Mizoram lam han thlir ila, Mary Winchester pa chu sap James Winchester a ni a; kan hre deuh vek hlawm a. Mahse a nu chu sap ni lovin Meitei a lo ni hlauh mai a; a hmingin hriat a hlawh ve lo reng reng. Tunhma deuha kan rawngbawltu ṭhenkhat phei chuan a nu Meitei a nih thu hi sawi an remti tehchiam lo a ni awm e. Chu mai a ni lo va; nupa kara piang a nih lohna te pawh sawi a ni meuh lo. Sap ngaihsanna rilru leh thinlung khan a pawm phal lo a ni awm asin.

Ward’s Lake bawk chu han sawi leh ila. A tira dùm hmun mai mai kha, Khasi pa, lung in tang khan a hun awl lutuk ninawm tiin a siam tha a. Amah avanga sapho pawhin chei bawl zui ta zel an ni ngeiin a lang si a. A hming hian sawi a hlawh lo kan tih tawh kha. Hei hian Bristish Colony hnuaia an awp ramte chunga mingoho rilru a tilang ruakin ka hria a. Sawi mam chiam tum lova pawm mai hi a hun tawh lo maw ka ti zui ṭalh a ni.

Chu bakah mi ropui leh mi naran inthlauhzia a tilang hle tih loh rual a ni lo. Mi naran mai pawh ni lo, lung in tâng lehnghal chu, a bul tumtu ber asi siin, tu thinlungah mah a lang pawimawh phak hauh lo tih a chiang a. Hei hi kan khawvel kalphung chu a ni si a le, mi narante hi hriatreng hlawh lovin kan liam zel mai dawn a nih hi. Indona a lo awm a. Sipai huaisen tak takin an nunna an hlan a. Mahse anniho ai chuan a him china roireltu Politician leh hotu lawk chin khan hriatreng an hlawh a; fak an hlawh zawk châng a awm fo bawk. Indopui laiin sap sipai tam tak chu ram hla tak takah ral doin, a hmatawngah an ṭang a; nunna an chan a. Mahse anniho ai chuan a him china awm Churchill-a te ang khan hriatreng an hlawh zawk a. A hlimchhawnah anmahni pualin hunte chu an hmang ve ngei ang a; an hming ziak tlarin khawi lai laiah emaw chuan thlan leh lung nalh tak tak an siamin an phun ngei ang. Mahse tute nge an nih kan va hre phak ve tawh hauh lo a; kan hriat phak a, hun her zel kara langsâr chu a him china awmte tho an ni. Pink Floyd hla pakhat, “Us and Them” tihah chuan, “‘Forward’” he cried from the rear, And the front rank died’” an ti a. Tlar hnung lam aṭangin “Bawh rawh u! Bawh rawh u!” tiin kan infuih a; ral hmatawnga awmte an tlu zawih zawih a. A tawpa chakna lukhum khumtu leh lawm hlawh chu tlar hnung lam aṭanga fuihtute an ni. Mizoram buai lai nen pawh he thu hi sawi zawm chiam theih a ni a. Kan hnam pasaltha, ral hmatawnga awm, nunna chan ta zozaite kha eng angin nge an chhungte kan enkawl zui tih te hi zawhna awm reng a ni. Chu erawh zawng lo ngaihtuah chhunzawm mai teh un!

Shillong kan cham chhunga ka mit la tak mai chu vai leh vai dawr tam zia mawlh mai khu a ni. Kawngsira lungrem pakhatah chuan lian fe mai hian, ‘No ILP, No Rest, KSU’ tih hi an ziak kulh mai a. A ziaktu lah keia va zawh phak rual ni hek suh le, Inner Line Permit chungchang niin chim ral an hlau ve hle a nih dawn hi ka han ti thlangawt bawk a. Chim ral chu lo hlau ve viau pawh ni se, an dinhmun ngaihtuahin an demawm dawn em ni?

Hmakhawsangah kha chuan mihring hi tisa leh thisenin an inchim ral thin a. Tunah chuan tisa leh tharum hmanga min rawn chim ral nghal huk tur aiin, kan tana hlauhawm hmasa ni a lang chu sum leh paia inchim ralna hi a ni. Rel kawng a lo lut a; chhim lamah kawtchhuah thar a awm thuai dawn niin a lang bawk a. Mi ṭhenkhat hlauh ang hian hnam dang hi rawn luang lut hum hum kher lo mah se, sumdawnna thilah erawh chuan kan chim chin piah lam a lo lut thei a; chu chuan kan dinhmun a chiah zawr thei dawn a ni.

Sum hi kan hmanrua a ni thei a; min tichhetu a ni thei bawk. Delhi aṭanga sum sawi chhuah thiam ringawt a tawk lo va. Dik taka hman zel a pawimawh a ni. Kan hnam himna tur tak tak chu taimakna leh rinawmna te, tei rei peihna te, rorelna dik te hi a ni. A hlangin kan awm thei tawh dawn lo tih hriain pawm ila. Hnam dang kan hmuhte el phak tur leh an hnuaia kun bik lo tura puanven sawi chhinga ṭan kan lak a hun ta.