SCIENCE THIL TUMTE

Kar kal ta khan Science chungchang kan ziak ṭan ta a; Pathian zarah kan dam ang a, Pathianin rem a tih chuan kan chhunzawm zel ang a. Chhiartuten lo hre lawk se ka duh chu, “Science thupui kan sawite hi science lamṭang ziak a ni” tih hi a ni. Mi tam takin pulpit-ah te, chanchinbu-ah te Science leh Scientific theory an beiin an sawisel fo ṭhin a. Kan tu leh fa, science zir mêk leh la zir zel tur tan a ṭangkai ngei beiseiin science lamṭang takin ka rawn ziak zel dawn a. Chu tah chuan sakhua leh kohhran engmah ka thliar dawn lo a; science rilru puin eng sakhua mah dimdawi bik kan nei lo ang a; mitmei ven bik kan nei hek lo ang.

Science kan zir chhan a inang lo hlawm em em mai a. Mi tam tak chuan eizawnna kan mamawh avangin hna hmuh awlsamna a nih beiseiin science leh a kaihhnawih lam kan bawh mai niin a lang a. Chu chu a dik lo tihna a ni lo va; tihawm tak a ni zawk awm e. Tun ai hian science hi tih tak zetin zir uar ila kan hmasawnna a kal dingin a kal dik zawk hial awm e.

Science hian eng nge a tum? Mihring rilrua innghat a ni kan ti tawh a; mihring rilru chuan eng nge a tum? Bible chuan ‘Mihring rilruah chatuan a dah’ a ti a, eng nge a awmzia ni ta ang le! Mihring rilru hian a awmsa a duhtawk ngai lo va. Hriat belh a duh a, neih belh a duh reng a; khuarel thil hriat chian chaka a thinlung tuihalna hi tawpin tai nei lovin a che a ni ber mai. Mihring chuan a damkhaw chhuahna tur chauh a ngaihtuah lo va, a taksa tana ṭul chauh hi a mamawh a ni hek lo. A chhungril tuihalna tih reh tumin hma lam thlir chungin a che chhuak a, ke a pen ṭhin. Chutia a chet velna chuan a hriat ngaih loh a hriattir a; a neih ngai loh a neihtir a; hmasawnna a lo nei thei ta a ni. Chu chu science hian chak leh zualin a rawn nawr kal ta a ni.

Science thiamna aṭanga hmasawnna kan neih hi kan tar lang vek seng lo. Khuarel thil hman ṭangkaina te, khuarel tha mihring tana hman ṭangkai te, entirnan tui luang chakna aṭanga kawlphetha kan nei te, thli chakna hmanga kawlphetha siam chhuah te, nuclear chakna hmanga kawlphetha siamte hi khuarel chakna aṭanga science-in min pek a ni. Heng bakah damdawi lam thiamna hrang hrang kan hle bawk. Thlai chin dan ṭha zawk te, thlai chi ṭha zawka siam dan te, ei leh in hrisel zawka siam dan te kan hre ta.

Khuarel che vel aṭanga himna zawngin tuilian laka kan himna turin flood control lam te an ngaihtuah a; thlipui laka kan him theihna turin khawthlir siamin an sawi lawk a. Hri a lo lenin a chhan leh a ṭobul chhuiin a do let dan tur an ngaituah nghal bawk a. Hetianga che thei tur hian hriat chianna tak tak a mamawh avangin khuarel thil leh khuarel thil thleng thinte chu a zir chiang a; a hrilhfiahna a zawng a; a hriatna leh a hrilhfiahna behchhanin thil thleng leh zel turte a thlir lawk thei thin a ni. He thlir lawkna hi mi tam takin pawm mai harsa an ti thin a. Mahse a aia ṭha zawk, a thlakna tur a la awm lo.

Science atanga hriatna leh thiamna lo chhuak chuan mihring leh a khawvel a nghawng nasa em em mai a. Industrial revolution hrang hrangte (Pakhatna aṭanga pathumna thleng hian) khan kumkhua atan mihring nun leh a chetvelna a tidanglam hlen ta a ni. A tihdanglam dan hi a tha lam a aawm a; a chhe zawnga thlir duh tan chuan nghawng duhawm lo tak tak sawi tur a awm bawk ang. Hei hian he khawvelah hian a ṭha hlang hlak a awm thei lo tih a tilang chiang hle awm e. Mihring nunah hian hlimna leh lawmna chauh a awm lo va, thinurna te, lungngaihna te, indona te, innghirnghonate pawh a awm a; science a nih avang hian a ṭha lam chauh a nghawng chhuak thei bik lo a ni.

Mi nawlpui hian Science tangkaizia kan hre deuh vek tawh a; chu chauh chu science thiltum a ni lo. Hriatna hrim hrim hi a zawng nasa em em a. A chang phei chuan a hna pui ber emaw tih mai tur a ni hial thin. Science tuipui lo tan phei chuan “Eng nge a ṭulna?” tia zawh he haw awm tak a ni fo a; scientist ṭhenkhat chu an lo zawt tawh ṭhin reng a ni. Black Hole chungchang hriat ṭeuh hi eng nge a ṭangkaina, Universe a zau zel an ti a, Universe zau zel thu hriat hi kan tan eng nge a ṭangkaina? A ṭangkaina lam atanga thlira mi nawlpui tana ṭangkai lo awm taka ngaih a tam hle ang le. Mahse science chuan hriat loh apiang hriat a tum a; hriat satliah mai a ni lova, hrilh fiah a, sawi fiah a tum tlat bawk a ni. Engtikah mah kan ban phak loh tur Universe kil lehlama thil awm dan thlengin hriat a tum a, a zir zel mai a ni.

Hriatna lo pung zel leh hriatna thar lo chhuak zel chuan a hlui a thlak fo mai a; a thlak em loh pawhin a thawm ṭha bawk a. Hei hi science ropuina a ni. Hriatna awm sa eng mah hi a vawrtawpa ngaihtheih a ni lo. A dik zawk leh famkim zawk a awm phawt chuan a hmasa chu a thlak mai dawn a. Science chuan thurin nghet tak, danglam thei lo, sakhuaa awm ang hi a nei hlei thei lo. Amah leh amah hi, hriatna leh thiamna thar lo chhuak zel avangin a insiam ṭha ṭhin a ni. Tuna thiamna leh hriatna awm mek hi a aia fiah zawk thu dangin a la thlak mai thei a; a thlak tawh miah lo mai thei bawk. Quantum Mechanics hi engtikah emaw chuan theory famkim leh ṭha zawkin a la luahlan mai thei a, luahlantu nei lovin a ding tlang zel mai thei bawk a. Albert Einstein-a theory hmingthang tak Theory of Relativity te hi a aia ṭha zawkin a la thlak maithei a, thlaktu awm lovin a ding tlang zel mai thei bawk a ni. Hei hian Science hriatna awm mek hi a rintlak loh tiha kawk lo va; science chu mahni leh mahni insiam ṭhaa insiam dik ṭhin a nihna a tarlang mai a ni. Chu chu science ropuina tak pawh a ni nghe nghe.

Science hian tute emaw rin dan nem ngheh a tum lo va, ṭhiah a tum hek lo. Amaherawhchu a kal kawngah ngaihdan awm sa a ṭhiat fo ṭhin thung a; chu ngaihdan awm sa pawmtute chuan an do thin a; a bik takin sakhaw mite atang dodalna a chhuak nasa a; chuti ang dodalna chu hun lo kal zelah mi ṭhenkhatin phat mawi leh sawi mam an tum fo thin bawk a ni.

Puithuna tam tak a ṭhiah avangin tun hmaa kan pipute hlauh ṭhin kha kan hlau tawh lo va, rilruah zalenna min pe tihna a ni. Zalenna leh Science inkungkaih dan hi a hrana chai tham hial khawpa thupui pawimawh a ni nghe nghe a; a remchan chuan kan la sawi zui ang.

June ni 16 atanga ni 22 hi Pollinators Week a ni a. Hriatna lo pung zel chuan rannung pawimawhna te, thil nung dang nena an inzawm kual dan leh mihring min nghawng ve dan a tichiang zel a. Nunna nei thil dangte hi kan mamawh e mem an ni a; kan mamawh lo emaw kan tih pawh hi thil dang nena an inkungkaih kualna atangin kan lo mamawh tho mai. Chung zingah chuan thlai chi lo awm theihna tura a pa chi leh a nu chi pumkhattirtu ‘pollinator’ an tithe hi an ni. Khuai te, phengphehlep te, thot e, rawmung lam chi te, bak te, sav ate hi a langsar zual an ni a. Thlai chi hrang hrang an lo pun theihna turin an pawimawh a. Thlai tel lovin mihringte hi kan awm thei lo a. Kan mamawh lo emaw kan tih hi kan lo mamawh ngei tih science chuan min hriattir a. Ramngaw leh thlai leh nungchate humhalh hi keimahni inhumhalhna a ni tih a lo lang chiang ta a ni. Hmasawnna kan duh luat avanga ram tihchhiat hian mahni lu chungah meiling kan chhek khawl mai a ni.