SCIENCE ZIARÂNG ṬHENKHAT

Science leh sakhua kan la khai khin dawn avangin science nihna thenkhat te hi sawi lang hmasa ila a tha ang. Tin, science zirlai te, science lama tui ve hrim hrim tante pawh a tangkai ngei ka beisei.

Science chu natural Universe zirna a ni a, engtia zir nge kan tih chuan, khawvel leh tisa thil(Physical Universe) kal hmang, science dan leh a ken tel behchhana zirna a ni. Hei hian thlarau pawlna hmanga hriatna a keng tel lo nghal hrim hrim mai a ni. Nizan ka tawngtainaa chhanna ka hmuh dan han tih mai te, tlangchhipah inlarna ka hmuh dan tih te, mumang lam atanga ka hriat a nih hi tih ang chi te hi thlarau lam thil leh sakhuaah chuan hnawl theih a ni hauh lo naa science huanga hriatna nen erawh chuan a inang thei lo a ni.

Testability: Science huanga ngaihdan leh pawm dante reng reng chu test theih an ni. “Test” tih hi keimahni tawng ang maia kan hman nasat a nih avangin ‘test’ kan ti zel mai dawn a ni. Science chu test theih a ni a, test theih zawng zawng erawh chu science an ni kher lo. Chhuak hmasa lama kan tarlan thuak tawh Objectivity nen khan pawh hran theih loh a ni a, a nghahchhan pawh a inang. Test theih(Testability) satliah ni lo, mi dang, leh mi hrang, ngaihdan leh duhdan, rindan hrang daih nei tan pawh result thuhmun chhuaka test theih a ni. Chu chu Intersubjective testability tih a ni a; Objectivity a keng nghal a nih chu. Muhammad-a ang khan tlangah han kal ila, a ṭawngṭai dan leh a taksa awm dan ang chiah chiah khan va awm ila, inlarna hmua a insawi ang kha kan hmu ve kher lo ang. Test theih, intersubjective testability hi sakhua nena a danglamna lian tak a ni. Bible chuan ‘teh kherin a pe lo’ a ti a. Mi pakhat thinlunga a thawh dan kha mi dang tan a nih ang chiah chiaha tawn ve theih a ni meuh lo. He science nihna hian rinna kan tih te, thlarau pawlna kan tih te hi a nei ve lo.

Theory chu khawvel leh lama scientist dangte pawhin an lo test ve hunah, a result a inang dawn tihna a nih chu. Chutianga scientist dangin an lo tih ve theih tur chuan theory lo indin dan chiang taka ziah tur a ni.

Innghah ngamna leh rintlakna: sap ṭawnga reliability an tih ang hi a ni a. He thu hi a chunga kan sawi, intersubjective testability tel lo khian a awm thei lo. Science thu leh hla chu rin tlak leh pawm tlak a ni tur a ni. Chu chuan mi dang tan pawh pawm tlak a nihna a keng tel a; chuvangin a chunga kan sawi tak, Objectivity kha a neih loh chuan he thu hi a keng tel thei lo.

Test hnua rintlak, a result pawh dik ngei tur emaw, dik thei ang ber emaw ngei a ni tur a ni. Dik thei hlauh emaw, khawii lai emaw dik ve khiah thei tih ang mai mai kha science nihna a ni lo.

Innghah ngamna a nih avang hian rin thu te, zeldin thu te a tel thei lo a ni. Lalmanga Nu lawm rawih ni chungchang hi han tarlang ta ila. Engtin nge a hriat? Calendar an nei si lo va, kum khata ni awm zat an hre lo. Geometry an la neih loh avangin engtin nge, eng hmanrua in nge a dawhkilh kha perpendicular-in a phun theih? Sana an la neih loh avangin ni chhuah hun leh ni tlak hunah chhum a zing miah lo tur a ni. Ni rei ni ber chu hre nghet tur chuan kum thum tal zun thla laihawl velah, ni li ni nga vel tal a enchhin loh chuan a hre thei dawn lo va. Heng hun chhung zawng hian zing lam leh tlai lamah chum a zing miah tur a ni lo. June thla hi fur lai a ni a; chum zing miah lova a awm ziah theih hi a rinawm loh hle a ni. Han ngaihtuah chian chuan a tihdan hi a rintlak chiah loh. Chu chuan ni rei ber ni hi a awm lo tihna a ni lo. A teh dan an sawi ang hi a rintlak loh mai a ni.

Innghah ngamna leh rintlak a nihna hian prediction siam turin a ṭangkai tihna a ni (Prediction hi kan la sawi zel ang). Innghahngamna tih hian thil dang tam tak a hnawl a. Test theih ve tho astrology ang te hi science huang atangin a hnawl hmak mai a ni.

Science huanga thu leh hla chu fiah tawk tak leh chiang tak, a hrilh fiah tum kawk chiang taka hrual mum a ni. Hrilh lawkna tam tak, a hrilhfiahtu hrilhfiah dan a zira awmze hrang nuaih nei thei ang chi kha he thupui hian a hnawl a. Theory leh hypothesis chuan fiah leh kawh bik nei takin a awmzia a tarlang thin tihna angin kan sawi thei ang.

Fel fai tak leh kal hmang mumal taka duan a ni tur a ni. Hetiang deuh hian han dah ta ila a fiah thei mahna: Thil eng emaw, hrilh fiah ngai an han thlangin an han buaipui phawt mai a. Chu thul sawi fiah tur emaw, hrilh fiah ngai hrilh fiah tur emaw chuan ngaih dan leh thlir dan eng emaw an han duang leh a. Chu ngaih dan leh thlir dan an duan chuan thil thleng leh thil awm dan a kawk dik em tih hre turin ‘test’ an han ti leh zel phawt mai a ni.

Sawi loh theih loh chu falsifiability an tih fo hi a ni a. Science thu leh hlate hi thudik vawrtawp anga ngaih tur an ni hauh lo va. A dang awm tawh lo khawpa dik an ni kher dawn lo a ni. Chu chuan an dik lo tihna erawh chu a kawk lo va. An dik loh chuan an dik lo a ni tih enchhinna emaw, thil hmuh leh hriat evidence hmangin emaw tihchian theih an ni tur a ni tih a ni ber. He thu pawimawh tak rawn vawrh lartu Karl Popper-a sawi ang diak diak, deduction leh induction chungchang hi Philosopher of Science tam takin pawm lo mahse a dik loh phawt chuan fiah theih a nihna erawh chu hnawl theih a ni lo. Sakhuaa thurin tam tak hi enchhinna leh science kalhmanga a dik lohna fiah theih a ni lo. Ngaihdan engkim hi a tidik thei tur evidence chauh zawng chiam ila eng emaw zat chu kan hmu zel mai dawn a. A dik lohna tilang theitu kan hmuh kân tlat phei chuan ngaihdan dik lo chu kan pawm lui tlat zel dawn tihna a ni. Chu chu science huangah kalhmang dik a ni thei dawn lo va. Chuvangin theory reng reng hi a dikzia nemnghettu chauh zawng lovin, a dik lohna leh a chak lohna lai zawn zawk tur a ni a ti ta a ni ber. A tak ramah erawh chuan a pahnih hian an zawng a. Theory eng pawh hi a nemnghettu leh a dik lohna lailangtu an zawng a. Theory-in a sawi fiah theih loh lai an hmuh chuan ngaihdan dang a lo piang a, hriatna a lo pung thin a ni. Chu chu Newton-a theory leh Einstein-a theory atangin a chiang hle.

Kan han tarlan takte khi a tlangpui tak meuh a ni a. Kan tarlan chin ringawtah pawh philosopher of science hrang hrangin ngaihdan hrang an nei thluah a, ṭhenkhat hnawl a a ṭhen pawm mai te, a zaivai deuh thawa hnialte an awm bawk a. Amaherawhchu anniho ngaihdan inan lohna hian science kalphung ngulpui tak tak a ṭhiat lem lo.

Hmanlaiin Chhura chuan ‘Khi laia umpui khian mu pakhat chauh a nei” a ti fo mai a; an han phel chuan um rah chuan mu pakhat chauh a lo nei tak tak a. ‘Chhura umpui mu hriat’ tih ṭawngkam hi a lo chhuak ta a ni. Chhura thil hriat hi ‘Hriatna’ a ni a, a sawi lawk ve thlap a, an han phel a(an test tihna angah ngai ila) a lo dik thlap bawk a. Mahse science a ni lo. A thil hriat hi kha um rah pakhatah a tawp der mai a. Um rah dangah hman theih a ni lo va, amah ni lo mi dang tana hriat ve theih dan tur theory engmah a nei lo; huapzo leh rintlak a nihna turah a tla fel der mai a ni.

Science hi an han sawisel viau ṭhin tak naa, a famkim lohna lai thur chhuakin han deu ṭhin mah se a aia rintlak zawk kan la nei lo.