Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
SCIENCE LEH SAKHUA – 2 “Tun hi tun hmain a hring a; tun hian tun hnu a hring leh ang”
Science leh Sakhua kan sawi ta nual a. Khai khin hleih theih loh, khai khin loh theih si loh a ni ber mai. Modern Science hi vawi leh khata lo piang thut a ni lo va, a van tla kan dawn a ni hek lo. Kan thupui hnuaia ‘Tun hi tun hmain a hring a, tun hian tun hnu(nakin lam) a hring leh ang’ tih khi ka sawi fo thin a, article-ah pawh hian ka ziak lang tawh thin nghe nghe. Mi thenkhat tan phei chuan ninawm a tling ta hial awm e. Politics thilah te hlei hlei hian tunhma thil kha ngaihtuah tel a ngai thin a. Science-ah pawh hian a ni tho.
Hmakhawsang atanga hriatna leh thiamna lo inchherchhuan zel khan tunlai science hi a rawn hring a ni. Chu chu ram pakhata thil thleng chauh a ni lo va, hmun hrang hranga hriatna leh thiamna lo chhuak kha a infawk khawm a; Modern Science hi a lo piang ta ti ila a dik ber awm e. Modern Science hi hmakhawsang atanga thiamna lo inchherchhuan zelin a rawn hring kan ti naa, a pianna hmun erawh chu Europe a ni. Chutih lai chuan Europe ram chu Kristian ram a ni tawh a. Kristian ram a nih avangin Science lo piannaah an ṭangkai em em a; mahse kan sawi tak ang khan hmakhawsang atanga thiamna lo inchherchhuan a nih avangin Kristian ramah, Kum zabi 16-17na velah a thar hlakin a rawn piang tihna a ni lo. Chutiang chuan kan la ziak miah lo bawk.
Hmakhawsang atangin mihring fate hian hriatna leh thiamna an lo zawng tawh hrim hrim a; a tlangpuiin an ni tin nuna an hman nghal theih chi an ngaihven thin. Chutianga an ngaihtuahna atang chuan Bel chhun an thiam a, thir lam chi, metal, hman dan an thiam a. Silai zen an siam thiam a; thal leh fei an siam thiam a; ran vulh leh thlai chin phei chu hmakhawsang tak takah khan an lo thiam tawh a ni. Zu bilh dan mai mai pawh hi kum sang tel teh meuh kal ta khan an lo thiam tawh a ni.
Aigupta mi te, Kaldai mite khan Lal Isua pian hma daih tawh khan arsi chanchin zirna te, chhiarkawp lam te an lo kalpui tawh a. In an sak dawnin geometry an lo hmang ṭangkai hial tawh a ni. Tun thlengin an kut chhuak ropui Pyramid chu a la ding reng a; khualzin tam takin kum tin an tlawh thin. Damdawi lam pawh an mamawh an inphuhru ve hial a; ṭawih thei lova mitthi ruang sawngbawl dan pawh an lo thiam tawh a. Bible-a kan hmuh angin Josepha pawh ṭawih thei lo tura a ruang sawngbawl a ni. Phairuang atangin lehkhapuan an siam thiam a; an lehkhapuan Papyrus chu a hlawpa siamin ram dangah an thawn chhuak hial a ni. Aigupta mite kha darthlalang saidawium siam thiam hmasa ber an ni hial awm e. Calendar an siam thiam tawh avangin ni leh thla chet dan an hre thawkhat hle tih pawh a chiang thei ang. Tehfung inang tlang an siam pawh kha an hunlaia a hmahruaitu an ni hial maithei. Hmakhawsanga mite chuan Mizo pipute ang bawkin mihring taksa behchhanin tehfung an sawi thin a. Mahse mihring taksa len zawng hi a lo inang vek hauh si lo va, tawng khat ṭheuh ṭheuh, hlam khat theuh theuh a thlau zung mai a ni. Chu hmakhawsanga Aigupta mite khan an hria a. Tawng khat zei zawng tur bithliah fel taka siamin Lal inah an dah a; chumi mil zel chuan tawng an sawi ta a ni. Tehfung – measurement hi science-ah a pawimawh tih kan thuziak hmasa lamatang khan a hriat theih ang.
Science sawia tel lo thei lo chu Greek mite kha an ni. Modern Science kalhmang tak tak lo pian theihna tura sulsutu an ni. Lal Isua pian hma daih kum BC 585 vela Miletus khawpuia cheng Thales kha sawi hmaih theih a ni lo. Khuarel leh khuarel thil thleng chungchangah thlir dan thar a rawn nei a. An Greek-ho pathiante lam tel miah lovin khuarel chu khuarel a nihna anga hriat fiaha zir chian theih an nihna a rawn au chhuahpui ta a ni. Science rilru puin hma a hruai a ni ber mai. An hun lai khan lirnghing hi tuipui pathian Poseidon-a thinrim avanga lo awm niin an ngai a. Chu ngaihdan chu hnawlin ngaihdan thar, khuarel behchhanin a rawn duang chhuak ta a ni. Chu chu leilung hi tuipui zau tak chunga awm a, tuipui chet dan chuan lirnghing a rawn rawn siam ta mai niin a sawi a. An pathian Poseidon-a lam tel ve ta lo. He ngaihdan hi a dik chiah lo, a pawimawh zawk chu khuarel kha khuarel dan veka sawi fiah a tumna hi a ni. A hun laia Miletus mithiamte khan an ‘theory’ ve te kha theory dang nen inhawng taka sawiho a, inhnial a, a dik zawk zawn chhuah hi an thupui a ni a. Heihi tun thleng pawha Scientist-te hna thawh dan a la ni zel a ni. Hmakhawsanga Greek mite pawimawhna hi article tawitea sawi kim chi rual a ni lo. Tun thleng hian Pythagoras-a Theorem te chu a la pawimawh zel a nih hi.
Modern Science hi Kristian sakhuain a hrin theih chhan chu Islam sakhaw mithiamte an ni. Greek finna leh an thu leh hla an lo vawng thain an letling bawk a. Chu chu khawthlang mite, Kristian rama chengte khan an lo la chhawng a; chu chuan ngaihtuahna thar a pe a; sakhuaa an ngaihtuahna kal mek pelin a nawr kal ta a tih theih ang.
Engtizia nge China te, India te, Arab ramah te Modern science hi a lo pian ve mai loh tih hi zawhna pawimawh tak mai a ni a. A chhanna pawh a tam thei hle mai thei a; a chhangtute thlirna atangin chhanna inang lo pawh a lo chhuak thei ang.
History a pawimawh ta a ni; Science History chauh ni lo, Church History te, Islamic History te, Indian History te, China History te ngaihtuah tel a ngai bawk a. Church History bik hi ngaihtuah chian a ngai a; thlit fim loh Church History hi a pawimawh. Anniho chanchin hlui atanga ngaihdan kan siam chu a dik ber e tihna a ni dawn lo va, article pakhata sawisen a ni hek lo.
Sawi tak angin Greek mite finna chu Arab mithiam ten an vawng ṭha a, an letling bawk a. Chu chu khawthlang miten an lo la chhawng leh a. A tawi zawngin an harh chhuahpui ta a ni i ti mai ang. Engtin nge an harh chhuahpui theih?
Greek finna lo vawng him a, lo letling tawhtu Arab ramah Scientific Revolution a thleng lo va, Modern Science a lo piang hek lo. Anmahni atanga la chhawngtu Europe ramah Modern Science lo piangin Scientific Revolution a lo thleng ta daih mai hi a chhan a awm ngei ang a. Chhan leh vang pakhat chauh a awm ka ring lo.
Arab ramah chuan an sakhuain mihring rilru a awp bet nasa lutuk a, chu chu science lamah an ṭhan theih loh phah a. Europe ramah erawh chuan sakhua leh kohhranin mihring rilru a awp behna kha ‘thil hrang hrang’ avangin a tla hniam hret hret a. Hun laihawl an tih hun lai chuan kohhranin Europe mipui rilru a thunun vek an ti fo thin a. Zaa za chuan a dik hauh lo ang a, mahse, mihring rilru a thunun nasat zia erawh chu a lang thei ang. Lal lalna te thlengin a inrawlh thin a ni.
Greek finna an han chaw lut a; Kohhran dogma ringawt piah lam ngaihtuah turin an rilru an tizalen ta a; chu chuan Kohhran tih dan leh thurin zawt fiah a, en fiah turin huaisenna a pe a ni. Kohhran Siamthatna a lo thleng a. Chu chu tunhmaa zirtirna danglam deuh, kohhranin a hmehmih thin ang mai mai kha a ni thei tawh lo. Victor Hugo-a sawi angin khawlchhutna a lo awm tawh a; an ngaihdan an ziahte chu awlsam zawkin ziaka dah a theh darh theih a lo ni ta bawk a. Lalte khan Rome atanga kohhran thuneihna hnuaia awm aiin mahnia thuneih duhna an lo nei ta bawk a. Chutiang thil thleng infawk khawm chu Modern Science lo pian theihna tura lei ṭha ang a ni. Hei hian tun thleng hian nghawng a la nei niin a lang. Nobel Prize dawngtu zat te, research paper publish chungchangah te, Islam sakhua betute an la hniam hle a. Kristian an phak lo nasa hle. Kristian ziangah pawh dogma ngaipawimawh Catholic chu a number-in tam hle mah se Protestant aiin Nobel Prize dawng an tlem fe zawk a ni.
Hmakhawsang India leh China lam chu kan sawi tel hman ta lo a ni e.