Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

KHAWPUI SAWN -2

Ram ṭhenkhatin khawpui an sawn chhan hi a inang vek lo va. A vaiin sawi seng lovin hre vek lo mah ila Mizoram tana pawimawh chin nia langte chu tawi te te talin, famkim lo mah se kan târ lang hram ang.

Khuarel chhiatna laka himna tur a ni. Entirnan, tunhnaia khawpui sawn tura inruahman Indonesia hi han thlir ta ila. An ram khawpui Jakarta hi a tawt lutuk mai bakah lei hnuai atanga tui an siak chhuah nasat avangin a pil tial tial a. Kum tin 1-15cm zetin a hniam zel a ni. Tuna an khawpui ni mek atanga tuipui ral leh lamah daih an sawn dawn ta a ni. Kum 1997-ah khan Kazakhstan chuan an khawpui(Capital) chu Almaty atangin hmar lamah planned city ni ngat Astana-ah an sawn a. An sawn chhan nia lang chu Astana hian China ramri a hnaih lutuk bakah, ‘lirnghing lakah a him tawk lo’ niin an hria a ni.

Overpopulation and Congestion: Indonesia khawpui hi a tawt lutuk a; traffic jam nasat zia an sawi fo thin. Heihi an sawn tum chhan pakhat a ni bawk. Kan tarlan hmasak, khawpui hniam tial ttial leh liehnuai tui siak pawh khi a zawh tawk bak mipui an khawsak vang a ni. Nigeria chuan an khawpui Lagos atangin an ram capital chu Abuja-ah an sawn a. An sawn chhan zinga pakhat chu Lagos khuaa mipui tam leh khawpui tawt tawh lutuk, siam rem leh enkawl harsa tawh lutuk hi a ni.

Decentralization of power: Brazil te hian an khawpui sawn chhan bera lang chu thuneihna sem zai a ni ber mai.

Hmasawnna leh ram sum leh pai sem rualna turin: Heihi Braziil leh Nigeria leh ram ṭhenkhat khawpui sawn chhan a ni.

Mizoram leh Aizawl hi han thlir ila, tlâng rama awm a ni a. Ruahtui a tam hle naa tui hniang hnar kan nei lo. Hnuai lam atanga kawlhphetha nena pump chiam a ngai a; chu lah chu tui a tlemin kan buai a, fur tui a lo tam a, a nu lutuk a kan buai leh bawk a. Engtik lai mahin tui hniang hnar kan nei lo a ni ber mai. Kan khawpui mihring pun dan te, mipui zat te hi sawrkar tan mipui mamawh pek kawngah umphak a harsa tawh a ni.

Khuarel chhiatna leimin avangin kan buai fo bawk a. Mihring chenna in leh lo bakah thlanmual meuh pawh a min ta fo mai a ni. Kan in leh lo hi tlangrama awm a nih avangin leimin a tuar hma a. Tawt taka kan awm avangin tuizem dahna tur te, tui hawk luankawr siam dan te a mumal thei lo; tuihawk kawng bo ringawt pawh hi buaipui tham a ni tawh. Tuichhe paihna a mumal thei lo va, kan khawpui chhunga tuihawk luankawr thenkhat chu engtik lai pawhin a uih hmún reng tawh mai a ni.

Aizawl hi lirnghing hlauhawm thlen theihna hmun a ni a. In rit pui pui, tawt takin a insi khup mai si a. Ṭawng thu chhe lovah lirnghing satliah aia na han nghing se chhanchhuah hna thawh pawh harsa tur khawpin a chep a ni. Phai zawl anga duh lam lam hawi chet theih a ni ve lo va, tlangram a nih miau avangin chhanchhuah hna thawh hi a khirh hle dawn a ni. Sawrkar hna ka thawh lai lirnghing lo thlen thulh a chet dan tur zir lawkna a awm tum khan, Delhi atanga lo kal pakhat chuan, “Kan chhut danin lirnghing na tham deuh nghing se la, Aizawlah hian mihring 25000 zet an thi thei ang tih a ni,” tiin a sawi a. Keini ang population atan chuan a rapthlak tham tak zet a ni.

Traffic jam hi tih reh hleih theih a ni lo va, kan la buai phah zel dawn a ni. Intlan chhawk a han ni a. Kar khatah ni khat zel tlan loh ni a awm a. Miin ama sum ngeiin lirthei a lei a, chhiah pek tur apiang a pe bawk a. Chuti chunga tlan theih loh ni han siamsak tlat hi a dik lo hrim hrim a. Chu bakah intlan chhawk hi rei tak hman reng pawha sawt chuang lo tur a ni. Tunah hian sawt angin a lang mai thei e, traffic jam erawh chu a bo chuang lo, ṭhang khat emaw a aia rei deuh emaw han ral leh se awmzia a nei reng lo ang. Khawpui kawngpui hi zawuhtheih rual loh khawpin kan in leh lo hian a bek chep tawh si a. Ruahmanna tel lova khawpui ṭhang uak uak a nihna hian kan harsatna hi a tipunlun a ni. Tunah pawh hian a nghawng chu loh theih loha lirthei neih belh tumna a ni. Mi tam takin loh theih lohin ke hnih nei lirthei an lei belh phah a, chhungkaw sum khawral tipungtu a ni a; kan kawng a te in a chep si a, ke hnih nei pawh traffic jamah an tang ve fo ta mai a ni.

Sawrkar hmasa lamah kawng chhawng an sawi chamchi a; senso tur chhut lawkna pawh cheng vaibelchhe 880 aia tam a ni awm e. Tunah hian lei verh lam kan hawi leh ta niin a lang a; senso tur, ram neitute zangnadawmna tel miah lovin cheng vaibelchhe 95 zet a ni bawk. Khawpui chei theih loh chei tuma khawh ral atan chuan a uiawm tham a ni. Kawng chhawng leh lei verh hi a tha e, mahse thlirna tlang dang atangin i han thlir ang hmiang. Kawng chhawng leh leiverh hian eng chen nge traffic a tih ziaawm ang” Kum sawm thum a daih ang em? Kum sawm hnih a daih ang em? Kawng chhawng siamin lei verh mah ila ṭhangkhat liam hnuah chuan a tawt ngaiin kan la tawt leh thoin a rinawm. Lei verhna leh kawng chhawng siamna tur hi khawpui thar dinna lamah kaltir ila, khuarei tak tak thlengin kan chhawr tlang zawkin a rinawm tlat a ni.

Sawrkar chuan tunhma atang khan lirthei dahna tur ngaihtuahin PAHOSS a ruahman tawh a nih kha. Kha thil atang khan sawrkarin sum a hmu let miah dawn lo chungin mi mal buiding-ah lirthei dahna an siam kha a ni a. Lirthei dahna siam hi tihmakmawh a pawimawh a ni a. Mahse heng hian kan harsatna tak tak hi a phur zo dawn lo. Kan kawng ber hi a chep miau si a, traffic jam a nep chuang miah lo.

Khawpui hi sawn ila, Aizawl bul hnaia khawthar siam mai mai lo vin, kilometre sawmnga pawn lamah ngei sawn ila, Aizawl khawpui hi muang changin, a chhunga chengte zeizia milin chei ila a ṭha tawh zawk hial a ni.

Ram chhung sum leh pai hi a insem rual lo lutuk a, khawpui leh thingtlang kan inthlau em em mai a ni. Pawisa neih zat ringawta danglamna a ni lo; khawsak phung leh thil dang dang, zirna leh a behbawm te, hriselna kawnga inenkawlna thlengin a nghawng a ni. Engkim mai hi Aizawla hnawh khawm kan tum a; chu chuan inrelbawlna a tibuai tih hi zirtirtu leh sawrkar hnathawk ṭhenkhat, daktawr pawh tiamin, Aizawl pawn lama an awm hreh ngawih ngawih mai hian a tilang. Thil ti thei deuh, hotu lam be thiam leh thiam lo te, chhung khat nei ṭha leh nei ṭha lo te inkar a tizau hle a ni.

Khua chu a chhunga chengte ta a nihna lai a awm teh meuh mai. Aizawl pawh Aizawl khua leh tuite ta a ni kan ti thei a, Serchhip pawh Serchhip khaw mi leh sate ta a ni kan ti thei ang a, Lunglei pawh Lunglei khaw mipui ta a ni kan ti thei ang chu. State Capital erawh chu ram chhung(State chhung) khua leh tui zawng zawng ten kan inṭawm vek a ni a. Tute mah hian an keipui sahauh ngawt thei lo.

Khawpui sawn dan tur(Entirnan mai mai aw): Kum 30 programme atan hmang ila kan state sum neih dan nen a inhen tawk vel mai thei. Hmanhmawh lovin, kum sawm chhung vel chu a hmun hma ruahmanna atan sawrkar hian hmang se la. Hemi chhung hian khawpui kawng sial te, vantlang hmunhma, dawrpui hmun te, games and sport hmunhma ruahman te, Hospital leh zirna hmun atana hauhlawk(reserve) te lo siam se la. Police hmun tur te, kangṭhelh department lam awmna tur te leh thil pawimawh apiang lo ruahman lawkin a theih ang angin hma lak ni se la. Kum sawm emaw kum sawm panga emaw chhungin Chief Minister leh Governor leh Cabinet Minister te, Secretariat te hi sawn nghal mai se. Chumi hnuah Directorate hrang hrang hi a tahtawlin insawn leh se la.

A pawimawh ber chu tum ruhna a ni. Chu bakah, politics thila ham ṭhatna duh avanga insawiselsak mai mai lovin, kan ram mamawh a nihna hriain politiciante hian pawmin inchhunzawmsak zel se tih hi a ni.