TUI ÊK MAI LO LA

Thir a tui êk ṭhin a, a tui êk chhan chu eng pawh ni se, a tui êk tawh chuan a tlo lo va, a hmantlak meuh tawh loh a. Hmanrua chu thir atanga siam a nih chuan tuai hnum reng a ngai a. Tuai hnum reng loh chuan a tui ek mai thin a ni.

Kan kum a lo tam hian intuai hnum lamah te, khawtlang leh sawrkar thilah te pawh indah that a, inthlahdah mai a awl hle a. Kum upat hnu phei chuan ‘a uaithla lam’ ni riaua inhriatnate pawh a awm thei dawn hle mai. Mahse indah tui ek mai lo va ṭan lak ve theih a ni. Sawrkar hna thawh hnuah pawh mi thenkhat chu ṭhalai tak la ni chungin an hlawh an lak theih chuan an lawm mai a; mahni intih hmasawnna lam an ngaihtuah tawh lo va, lehkha chhiar tul an ti tawh lo. Heihi ngaihdan tha lo tak a ni.

Kum a tam hian kan inzir thar reng tur a ni. Kum upa lam tana intuai hriam dan hrang hragn nmithiam ten an sawi htin a. A vaiin sawi hman lo mah ila pahnih khat lek I han tarlang the ang.

Thluak sawizawina lam chi hi tih thin a tha. Game lamah Chess te, Sudoku te, Crossword te hi tun hmaa ti ngai lo pawh ni ila han Zir thar leh ila kan thluak kan sawizawi a ni. Hobby thar ngaihtuah thiam pawh a pawimawh. Ebtirnan Pangpar huan zim te, enkawl hahthlak tham lo han neih te, thlai chinna zim te, hahthlak lova enkawl tawk lek te pawh a tha. Tawng thar zirte hlei hlei hi a thain a tangkai a. thiamthil dang eng emaw han zir te hi thkuak sawizawina tha leh riilru tar hma lutuk tur venna tangkai tak a ni thei bawk.

Lehkhabu chhiar hi mi tin tih theih, ṭangkai em em, thluak leh rilru tar mai tur chawh nunna tha tak a ni. Thil hriatthiam theihna a thuam chak a; heihi kan kum a tam ang Zelin kan mamawh dan a sang zel tih theih a ni. Lehkhabu chhiar hi TV en aiin ṭha taka kan mutthilh theihna turin a ṭangkaiin a ṭha daih zawk a. TV leh Phone hmai atanga eng lo chhuak hian mutchhuak a tireh a; lehkhabu chhiar hi mut tuina ṭha tak a ni thei thung a ni. Lehkhabu chhiar tam hian hriatrengna a tichak thei bawk a. Heihi kan kum a lo tam ang zelin kan mamawhna a sang ve tial tial nghe nghe a ni.

Sawrkar hnathawk tui êk: Sawrkar hnathawk zingah tui êk an awm ngei tih hi phat rual a ni lo. Hna an la thawh miau avangin an kum upatna hi an tui êk chhanah a puh theih loh ang. Sawrkar hnathawk reng reng chu kum 60 aia naupang an la ni tihna a ni a, inzir thar peih lo tur khawpa upa an la ni lo. An inzir peih loh vang te, an inthlahdah vang te, ngaihdan dik lo an neih avangte pawh a ni ang a. Mi vanduai ṭhenkhat erawh chu an hriselna a ṭhat loh vang a ni thei bawk.

Canada rama zirna lama mi thiam Dr Lawrence J Peter khan kum 1969-ah khan The Peter Principle: Why Things Always Go Wrong tih lehkhabu a ziak a. Sawrkar hnathawkte an kai sâng zel a, a tawpah an thiamna leh an theihnain a tlin loh hmun, dinhmun sâng an thleng a. A hmaa hna thiam tak leh thawk ṭha tak ni si kha a dinhmun tharah chuan eng ruai a lo ni ta hauh lo mai a. Anmahni chauh an buai lo va, an hnain a chhiat phah bawk a ni.

He harsatna pumpelh tur hian tu pawh hi an inzir thar zel a ngai a. Ram hruaitu kan neih, politician te, sawrkar hnathawkte pawh an inzir thar zel a ngai thin a ni. Hna ngai reng thawk pawh a inzir thar zel a ngai tho mai. Khawvel hi a ngai rengin a awm thei lo. Kalhmang thar a lo awm a, ngaihdan thar a lo chhuak a. Hmanraw thar a lo chhuak zel bawk a. Chuti ang man pha leh hmang thei tur chuan inzir zel a ngai ṭhin a ni.

Sawrkar hna ka thawh tirh lam hian Office pakhatah ka kal a. Thawktu pakhat chuan, “Sum enkawl dan hi department tina hotu lian chin hi training pek kan tum ṭhin a; mahse an zir peih lo,” a ti thlawt mai a ni. Chung hun lai chuan Office pakhatah hian ṭum hnih vel ka kal a. Ka hmuh tum ber chu a buai thei hle mai a. Mahse an Office-a thawk zawng zawng kha an buai lo. Buai lo tak tak an tam mai. Pa pakhatin min hrilh danin ‘buai leh hah’ hlauvin mi ṭhenkhat chuan hna an thiam duh lo a ni awm e. Hlawh erawh chu an la ve reng tho a ni. Heti ang mi hi department tinah hian an awm niin an sawi. Kalphung pangngaia kal bek bek a, “pension” hun nghâk ringawtte pawh an awm thei hial niin a lang.

Mizoram hi India ram bung pakhat a ni a. Sawrkar laipui thu leh hla hi kan ngaihthah thei lo. Vaiho angin work ethic ṭha kan nei lo a ni mai thei e; khu lam mit khu kan tling lo fo a; min hrechiang lutuk hian min thlir liam mai mai thin nite pawhin a lang. Sawrkar laipui lam atangin programme thar leh kalhmang thar a rawn chhuak reng a. Chumi lo khawihtu chu a inzir thar reng loh chuan a hna a tlin tak tak thei lo vang. Ngaihtuahna leh thlirna tharin khawvel a rawn hrût a. India ram leh Mizoram pawh min hrût lo thei lo va. Chuvangin sawrkar ngei pawh hian a kalhmang thar a duang chhuak lo thei lo thin a ni. Engtikah mah kal hmang ngai hi kan hmang kumkhua dawn lo va. Tuna kan hman mek aia ṭha hi a lo chhuak leh ang a, zir thar zel a ngai dawn a ni. “Hmana kan tih dan” tih te, “kan kal dan ngai hi a ṭha,” tih leh ringawt ṭhinte hi a tawk zo lo va, thlen theih loh chin a nei ṭhin a, hmasawnna daltu a ni thei bawk.

Intuaihriamna lamah hian daktawr leh zirtirtute hi duhthusam an nih loh pawhin an ziaawm ber awm e. Medical Doctor leh Dental Surgeon tan hian Continuing Education programme a awm a. A khat tawkin seminar leh workshop leh a dangte an buatsaih reng thin a. Kum 2011 aṭanga khan tih ngei ngei tur(mandatory) a ni ta nghe nghe a ni. Zirtirtute pawh an intuaihriam reng a ngai a. Promotion leh hlawh pung ringawt hi intuaihriamna awm chhan a ni lo tih erawh chu sawi nawn fo a ṭul mai thei a ni. Hetiang bawk hian sawrkar hnathawk dangte pawh hi an intuaihriam a, an inzir thar fo a ngai a ni.

Sawrkar hna hrim hrim hi tuin emaw hlawh a neih theihna tura siam a ni lo. Mipui tana sawrkar ruahhmanna te tihlawhtling a, a ṭulna apianga sawrkar kutke ni tura hlawh neia rawih an ni a. Thla tin hlawh la a, kum tin hlawh pung a, kaisanna neih leh ngawt ṭhin hi sawrkar hna awm chhan leh sawrkar hna thawkin sawrkar hna a thawh chhan tur a ni lo. Sawrkar atanga ruahmanna thar leh kalphung thar lo chhuak apiang zir chiang a hna thawk zel tur an ni. Hlawh leh kaisanna duh tho si, inzir zel duh lo leh inzir zel peih lo, dinhmun sang leh pawimawh chelh ve ang reng site hi an lo awm a nih chuan, mipui tan phurrit leh ram hmasawnna tiṭhuanawptu an ni thei hial a ni.

Ṭhangthar leh ṭhalai tha: Ṭhangtharte hi an fel khawp mai a; an tha pawh a la chak. Zaa za zawng an ṭha vek bik hauh lo ang a. Mahse a tlangpuiin sawrkar hna an thawh pawhin thawh tak tak an duh bakah an inzir peih em em bawk a. Thawk ṭha lo kan tihte pawh hi mi hmasate tih dik loh avanga dik lo ve mai, entawn tur ṭha lo an awm vang an ni hlawm awm e. Tuna ṭhalaite hi Nakina nu leh pa la ni tur an ni a. Ṭhalai ṭhenkhat chu ram hruaitu niin dinhmun pawimawh an la chelh ngei dawn a. Tuna sawrkar hnathawk senior-te hian hna thawh dan leh intuaihriamna kawngah entawn tur ṭha tak hlui thei ngei se kan ram tan hmasawnna a ni ang a. Kan tu leh fate tan malsawmna a ni ang.