Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
Kan hnam himna leh damna
Kar hmasa lama kan sawi kha kan chhunzawm leh ang a, mahse kan sawi kim seng chuang lo vang tih hriatsa a ni.
Kan hnam himna tur leh dam khawchhuahna tura pawimawh em em chu kut hnathawktute an ni. Kut hnathawktute dinhmun dah pawimawh leh siam ṭhat a ngai. Kan ram hi tlangram a ni a, kan ram mipui kham khawp thar turin phaizawl leilet tih tham kan nei lo. A hlâwk emaw hlâwk lo emaw, loh theih loha kut hnathawk tam tak kan nei a. Anniho dinhmun hi kan siam ṭhat loh chuan kan ram hi a dam zo lo vang.
Ram than zelna tur leh a intodelhna tur chuan ram leilung nghahchhana thawh chhuah eng emaw zat neih ve ngei ngei a ngai a. Mi thawhchhuah sa ringawt kan ring reng thei lo. Eng emaw hlekah min dang char reng mai ang a, kan buai kan buai mai dawn a ni. Hnam dangin min zuam lohna tur te, hnam zahawm kan nih theihna turte chuan keimahni atanga thawh chhuah eng emaw, kan mamawh zualpui phuhruk thei tal kan neih a ngai a ni. Kan ram leilunga innghat thawhchhuah eng nge kan neih tiin ngaihtuah ta ila, kut hnathawktute thawh chhuah bak hi sawi tur kan nei lo. Rangkachak leh lunghlute kan nei lo va; kan politician thenkhatin tlawr taka an sawi thin tuialhthei lah hi beisei tihsan har tak a ni. Heng thilte hi lo awm ngei pawh ni se keini aiin sawrkar laipuiin thuneihna a nei zawk dawn lehnghal. Thilsiamna lian tham kan nei lo va, state pawna hralh tham thar theih kan neih chhun chu thlai leh ramngaw atanga chhuakte an nim ai awm e.
Kut hnathawktute dinhmun pawimawhzia hi he article-ah hian kan sawi thiam tâwk dawn lo va, kan sawi kim hek lo ang tih a chiang hle. An pawimawhzia kan hriat theihna tur chu Covid-19 hri leng kha a ni. Silchar leh Myanmar lam atangin bungrua a lo lut thei lo va, a rei loh tehlul nen kan buai nghal chu a nim ai a. Hmasawnna leh changkanna nia kan ngaih tam tak khan min tipuar lo va, kan riltam a hnem hek lo. Kut hnathawktute thawh chhuah ei tur tel lo chuan riltam mai lo chu hmabak kan nei lo.
Kan ram hi han thlir ila, kan khawlai leh in chhunga kan thil hmuh, hmasawnna kan tih zawng zawng zaa sawmkua aia tam mah hi kan thar chhuah an ni lo. Bungrua leh khawl thil ṭha pui pui kan hmu a, in leh lo ṭha tak tak a ding ngei tak naa, heng thil kan neih theih dan hi a nghet lo, sum-pai dinhmun nghet taka ding a ni lo. Mihausa kan tih tam tak hausakna hi thar chhuah behchhan a awm meuh lo. Sumdawnna thianghlim lutuk lo tak atanga pawisa khawl a, an black money legalise tuma sumdawnna langsar ti ta maite pawh an awm a ni awm e. Mihausa dangte pawh Company siam sa zuar chhawnga hausate an ni a;ṭthenkhat lah chu sarkar budget behchhana contract hna leh a behbawma hausate an ni. Ram leilung behchhana thar chhuah hmanga changkanna leh hausakna a ni lo va, intodelh kawng a hawi lo va. Kawngpui a pin reia buai tur vek kan ni.
Tunhma atangin sawrkarin kut hnathawktute dawm kanna tur a ruahman thin a. Duhthusama hlawhtling a awm lo. Eng vang nge tih hi zir chian a ṭul takzet a ni.
Mizo ṭawng humhim leh dah pawimawh a ṭul. Hnam nihna leh ṭawng hi a inzawm thuk em em a. Hnam naupang leh tlem apiangah hnam anga damkhaw chhuahna turin ṭawng hi a pawimawh lehzual niin a lang. Chuvangin kan hnam dam khawchhuah zelna atan ṭawng hi kan humhalh a ngai a ni.
Ṭawng hi a ṭangkaina a nep chuan a thi mai a ni. Hna zawnnaah te, sum deh chhuahna kawngah te a ṭangkai loh chuan hmasawn zel tum mihring hian a ṭangkai zawk a zawng a, a ṭangkai lo zawk a hnawl mai thin. Eizawnna leh zirna kal zel hi a inzawm tlat tawh si a. Chuvangin kan eizawnna atana a ṭangkai loh miau chuan zawi zawiin kan hnawl mai dawn a ni. Mizo ṭawng hi a ṭangkai zel ang em tih hi zawhna pawimawh a ni ta a ni. Officer pakhat chu TV-ah an kawm a. A kawmtu khan Mizo ṭawng ngeiin a kawm naa sap tawng thiam lo tan chuan a kawma thusawi kha hriat thiam vek theih a ni lo. Officer pakhat chu Mizo ṭawnga an han biak tak tak hian a duh ang a sawi thiam lo va, sap ṭawng a hmang leh mai ṭhin. Mizo ṭawngin a rilrua thil awm a sawi fiah thiam lo. Mizo ngei chuan an ni a, Mizo tawng official language-a hmang ngattu Mizoram State sawrkar hnuaia thawk an ni. Engtin nge hetiang hian hna an hmuh theih?
8th Schedule-a Mizo ṭawng dah hi tihmakmawh a ni ta. Central YMA te, Mizo Academy of Letters leh State sawrkar lam pawh hian theih tawp chhuahin Mizo tawng hi 8th Schedule-a dah tumin an lo nawr tawh thin a, tun thleng hian a la hlawhtling thei rih lo a ni. Mizo tawng hmang kan tam tawk lo a ni maithei a, kan literature a la hniam rih a ni maithei.
8th schedule-a a tel theihna tura Mizo tawng literature tihchangtlun leh tihhmasawn a ngai takzet a ni. Kum 1992-ah khan Konkani, Manipuri, leh Nepali ṭawngte hi 8th Schedule-a telh a ni a; kum 2003-ah Bodo, Dogri, Maithili, leh Santhali ṭawngte telh lehin a vaiin tawng 22 a awm ta a ni. Tunah hian 8th Schedule-a telh tura dil mek ṭawng 38 a awm a. Heng zingah hian Mizo ṭawng leh Khasi ṭawng pawh a tel. India sawrkar chuan, “The Government….. and will examine the requests keeping in mind these sentiments, and other considerations such as evolution of dialects into language, widespread use of a language etc.” tiin thu a dah a. A tawpa ‘widespread use of a language etc’ tih hi kan ngaihtuah zui a, ṭan kan lâk ve a ṭul hle ang. Engtin nge hma kan lak ang le?
“Widespread use” han tih chuan Mizo ṭawng hi Mizoram pawnah pawh hmang an awm nual naa Bangladesh leh Myanmar lam chu India ram chhung a nih loh avangin 8th Schedule chung changah chuan kan chhiar tel a rem rih lo vang. Manipur-ah hmang an awm a, Tripura-ah hmang an awm a, Assam tlangramah pawh hmang an awm a. Heng hmuna Mizo ṭawng hmangtute hi kan pawhzawm thiam a ngai awm e. Chuti chung chuan State pawna hmang an awm nual hi a buk a la rit tâwk lo vang, tun aia nasaa tan kan lak a ngai ngei ang.
“Widespread use’ hi a awmzia han chhui zau lui deuh ila; ram pawn lama hman leh hman loh piah lamah, subject hrang hrangah hman tlanglawn a ni em tih tlukin i han ngaihtuah tlat teh ang. Mizo ṭawnga chhiar theih tur science leh philosophy lam te, creative writings an tih lam hawi te a la tam tawk lo va. Hnam dang leh kan Zo hnahthlak unaute tan pawha hlutsak tham leh pur chawkna tham thu leh hla Mizo tawnga ziah kan ngah tawk em tih hi “widespread use” mai bakah a chhunzawmtu ‘etc’ atanga tehin zawhna pawimawh tak niin a lang tlat a ni.
Subject hrang hranga Mizo ṭawnga ziak ngei thuziak tam tâwk tak kan neih thuai theihna kawng pakhat chu lehlin hi a ni. Science leh philosophy lama lehkhabu ṭha tak takte hi Mizo tawngin awm se, History te, Geography te leh subject dangte hi Mizo ṭawnga an awm ngei a hun ta hle. Chu chu Mizo mipui tan malsawmna a ni ang a; kan unaute Zo hnahthlak dang tan pawh chhim tham a ni ang.
Tun dinhmunah chuan lehkhabu ziah hi a hautak bakah sum khawh ralna chi khat a ni ber a. Ziaktute dinhmun a ṭha lo hle. Mizo ṭawng nun reng a, kan hnam hi a din reng theihna turin Mizo ṭawng lehkhabu chhuah kawngah tun aia tih dan tha a awm ngeiin a rinawm. Entirna tlem han tar lang ila. Sawrkarin tihtur a nei, Mizoram Publication Board hi tun ai hian thuam chakin sum pe tam se la, a chhutna man mai bakah Education Department nen ṭang kawpin a zawrh zauna lamah hma an la thei. NGO te pawhin tih tur leh tih theih an ngah hle bawk a; khaw hragn hranga an branch hmang hian lehkhabu zawrhna zau tak an siam thei. State pâwn lam thlenga branch nei an nih phei chuan an ṭangkai hle ang. Mi hausate pawh an harh chhuah a, an kut an thawh ve a ngai tawh hle a ni.
Kan hnam himna tur leh damkhaw chhuahna tur hi keimahni kutah a awm tih hi pawm ila, hlemhletna um bo tur leh inrelbawlna tha nei tur te, intodelh deuh deuh turin ṭan la ila; Kut hnathawktute dinhmun siam ṭhain, Mizo ṭawng hi nung zel turin ṭan la ila kan tu leh fate thlenga an himna tur a ni. Chhungkaw mal hausakna leh mi mal changkanna ringawt hian kan hnam a chhan zo dawn lo.