Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
BY -ELECTION
Dampa bialah inthlan ṭhatnaah Ruling party candidate chu tling zo lovin Opposition party candidate a tling a. Titi a titam hle.
By-Election hi a awm zauh zauh tawh a; ruling party hi an chak ziah lem lo naa an chak deuh zel tlangpui a ni. Sawrkar term hmasaah khan Serchhip bialah Opposition MLA chu a MLA nihna hlih a nih avangin inthlan thatna a awm a; opposition party candidate, a MLA nihna hlihsak bawk chu a tling leh a. Tun tumah hian an inlehthal leh ta a ni.
Serchhip By-election leh Dampa By-election hi a ṭul chhan a inang lo va; a boruak pawh a inang lo. Serchhip By-Electionah chuan ruling party-in an candidate chu MP pawh lo ni tawh, party chhunga langsar leh nihna pawimawh tak lo chelh tawh a ni nghe nghe a, mahse vote 2000 chuang zetin Opposition candidate a chak a. Dampa bialah hian ruling party chuan MLA la ni miah lo, MP pawh la ni lo, party chhunga nihna pawimawh chelh lem lo an candidate a, vote 600 chuang hretin Opposition lam an chak thung a ni. An vote share hi han en ila. Serchhipah chuan Opposition candidate khan 49% aia tam hret huiin a tling a, Dampa-ah chuan Opposition party candidate chuan 40% chuang hret huiin a tling thung a ni.
Serchhip by-election leh Dampa by-election inan lohna langsar tak chu mipui, bial pawn lam atanga thlirtute rilru tinzawn dan kha a ni. Serchhipah kha chuan mipui nawlpui, party tan lam nei lem lote khan tling se tih an nei a; candidate dang zingah mi mal taka tling lo se tih ngawih ngawih an nei lem lo. Titi nikhua pawhin chutiang lam an sawi ngai lo. Dampa by-election-ah chuan a letling hlauh a, tling lo se tih kha an nei a, tling se tih ngawih ngawih mi mal takin an nei lem lo thung; chu rilru, negative deuh mai chu a langsar zawk bawk a ni. Hetah hian by-election neihna bial mipui rilru chauh a ni lo va, bial pawn lama mipui, party tan bik nei lem lova langte zingah pawh a inang lo bawk a ni. Serchhip by-election-ah kha chuan MLA an ban tak kha mipui nawlpui khan an lainat viau a; ruling party kha an ning tawh viau bawk a ni. Dampa by-electionah erawh chuan opposition party candidate kha an lainat viau lam a ni lo va, ruling party candidate duh lo hrim hrimna lam a ri ring mah zawk tlat a ni. Hei hi ruling party mai ni lo, party dang tan pawh zir chian chi a ni awm e.
Kan han tarlan tak aṭang hian MNF hi chapo thei an ni lo va, ZPM hi inenfiah ngai ngawih ngawih an ni tih hi sawi loh theih a ni lo.
Mipui hi kan ã tawh lo va, sawrkar zâr zo tum hrim hrim leh ruling puanzar hnuaia awm loh hlauh hrim hrim an tam tawh lo tih heng by-election pahnih hian a tarlan bakah Mipui hian thil ṭha leh mi ṭha an duh tih a tilang.
Khawngaihthlak chu mipui hi.
“Chutichuan, mipuite chu a hmuhin, vengtu nei lo beramte anga hrehawm leh darha an awm avangin a khawngaih ta em em a.”(Matthaia 9:36)
Mipui hi an va khawngaihthlak dawn tak em! ZPM lakah hian beidawng ta se tunge an thlan leh ang? An duh loh em em, na tak an hnawl tawhte bawk kha an thlang leh dawn tihna em ni? Uiin a luak hnu a ei leh tih dinhmunah khan an awm dawn tihna a ni a, an hmabak a thim a ni. Sawrkar siam tura beisei theih party pathumte hi han thlir ila eng nge mipui tan beisei tur awm? Congress hi hruaitu thar nei an ni a; mahse Central lamah an che chhe zel a, khu khuan helaia an boruak kâng tur pawh a pawt hniam lo thei lo vang. Tin, pathumna atanga pakhatnaa invawrh chho tur chuan thapui thawha an chet hle a ngai bawk a ni. MNF hi Pu Zoramthanga hruaina hnuaiah tho an la awm a. Dampa bial by-election hian mipuiin CM atan an duh thar thut tihna a kawk lo tih hi mi hrang hrang thu leh hla atangin a lang reng mai a. Tun thleng hian thil thar min hlui tur reng reng an la chhak chhuak lo va; dan ang taka sawrkar kalpui an tum thu te, restricted tender hmanga contract hna sem mai mai loh te leh a dang eng mah an la sawi ri lo. ZPM hi an insiam that loh a, hruaitu an thlak theih bawk si loh chuan MNF leh Congress aia an ṭhatna a awm bik dawn lo va. Mipui hi hruaitu nei lo beram rual ang maia darhsarhin kan awm dawn ta em ni le?
Mipui hi min han dem chiam thin tak naa mawhphurtu dik tak chu political party hruaitute leh sawrkar mi liante hi an ni. Kawng dik leh ṭha min zawhpui ngam lo va, a kawng awlsam leh mam lam chauh min hlui tlat a. Mipui tan kawng dik zawh ngaihna a awm lo.
Kan ram kalhmanga pawimawh ber chu Chief Minister a ni. Chief Minister ṭha chuan cabinet ṭha leh thuihruai ṭha a nei ang. Mahse Chief Minister tur te, Cabinet member leh MLA tur te hi mipui hian kan thlang angin a lang tak naa party theh chhuah chauh lo chu kan thlang thei lo. Mi ṭha tak pawh ni se, party lamin candidate tura an vawrh chhuah si loh chuan thlan theih a ni lo. Party in an vawrh chhuah leh candidate chauh kan thlang thei. A bak chu NOTA hi a ni mai a, NOTA lah hian eng angin nghawng a neih tih hi a thu a bul viau maithei a ni. MLA chu kan han thlang ta a; Chief Minister chu party-in a ruahman ang zelin an rawn awm tawh mai a ni. A pawimawh ber hi mipuiin kan thlang tak tak lo va. Kan ram ṭhat leh ṭhat lohah hian mipui aiin party mi leh sate hian mawh an phur nasa daih zawk a; sawrkar tihming chhetu pawh party mi leh sa te an ni zel.
Kan rama inthlanna lo awm tawh kha han thlir lêt ila, neutral vote/swing vote tel lo, party mi leh sate vote ngau ngauva tling zo party an awm lo tih hi a chiang viauin a lang a. Chuti chung chuan an han sawrkar a, party vote ngau ngaua chak ang ziazangin an che zel a ni ber a. Mipui hi min ngaihthah thuai mai thin a ni. Sawrkar sum enkawl chungchangah te, contract hna inpêk leh hna tenau thawktu lâkah te pawh party induhsakna a nasa a; contract hna phei chu restricted tender kha kalphung pangngaiah kan neih hman hial a ni ber mai. Dan ang taka kal aiin dan pehhêl a, dan pawh fàn kha thil nihphung pangngai angin a lang thei hial a ni. “Dan hi break tur a ni lo va, ‘bend’ tur a ni,” ti mai ngam te pawh an awm ni awm e.
Sawrkarna chelh tawh party te khan an tih sualah thupha chawi aiin insawi mam an tum deuh zel bawk. Sawrkarna a inthlak reng rengin, sawrkar siam ṭhat tumna tak taka vanga party-te kha an rawn chak meuh lo. Sawrkar mek tihsual leh mipuiin an nin avanga inthlak hram an ni fo mai. Tunah pawh hian ‘Heihi chu kan ti ve dawn lo,” ti ngam party kan la nei lo va. Ruling party chêt sual zara vote hmuh tum ang chauh an la ni a. Mipui tan a beidawnthlak tak meuh a ni.
Tuna sawrkarna chelh mek ZPM party hi tunhmaa sawrkar kan neih thin aia ṭha mipuiin an beisei avangin an thlang tling a. Party lian tak an ni lo va, an party mi leh sa ngau ngau hi tlinpui tham an ni bik lo. Neutral lamin an vote nasa a, boruak an siampui nasa bawk. Chutianga vote-tu leh boruak siampuitute chuan Sawrkar ṭha leh lang tlang an duh a; dan ang taka rorelna, uchuak taka party mi leh sa induhsakna awm tawh lo, Aizawl chauh ngaihtuah lo, hna lak chungchangah leh contract hnaahte induhsakna awm lo va dan ang taka thawh an beisei a, chumi beisei chuan ZPM an vote a ni. An han sawrkar phat khan danglam kan hmu nghal nual a; mahse an daih rei dawn lo a ang ta tlat a ni.
Tunah hian a la tlai chhe lutuk lo va, an duha an tum tak tak phawt chuan an la insiam ṭha thei. Chu chu an party kal zelna atan a ṭha nge ṭha lo kan hre lo, a chhungah kan awm ve loh avangin. Mahse an insiam ṭhat erawh chuan kan ramin a ṭhatpui ngei ngei thung ang a; mipuiin an thlan chhan an tihlawhtling tihna a ni ang. Ṭhangthar lo kal zel tur tan entawn tur tha tak an hnutchhiah bawk ang.