Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

AW BETHLEHEM

Krismas a lo hnai ta a, kan rilruin Bethlehem lam a thlir a; Bethlehem lam thlir lote pawhin he hun a lo thlen dawn hi chuan beiseina nen an thlir a, hun hlimawm leh nuam hman tumin an inpuahchah tho thin a ni.

Bethlehem hi hmakhawsang ata tawh khaw lian tak a ni ngai lo a ni awm e. A hming ziah dan hi Beth Lahim tih te, jjkleh a dang dang a ni a; a awmzia erawh chu a inzul thei viau zel.

Luahtu hmasa: Bible-a a lan hma daih hian Bethlehem hi an lo luah lum tawh a. A luahtu hmasate chu Israel fate an ni lo tih Bible-a a lo lan dan aṭang pawh hian a hriat theih.

Genesis 35:19-ah Jakoba nupui Rakili chu Ephrath khaw thlen hmain nau chungah a thi a. Ephrath khaw panna kawng sirah an phum a; Ephrath khua chu Bethlehem khua a ni tiin Bible-in min hrilh a. Heihi Bible Bethlehem khaw hming lo lan tanna a ni awm e. Genesis 48:7-ah Jakoban a fapa Josepha hnenah a nu thih thu a sawi a, “…chuta Ephrath khaw kawngah chuan ka phum ta a (chu chu Bethlehem a ni)” tiin a lang nawn a. Labana hnen atanga a chhuah hnu kum BC 1915 bawr vel a ni thei ang. Bible-in Davida pa Jesaia chungchang a sawinaah “..ani chu Bethlehem-juda-a Eprath mi kha a ni a,” tih a ni (I Samuela 17:12) Bible pawn lam thuziak danga a lanna hmasa ber chu Aigupta mite thuziakah (lehkhathawnah) a a ni a. Chu chu kum BC zabi 14naa Aigupta Governor, Jerusalem awptu Abdi-Heba chuan Pharaoh Amenhotep III hnenah thalkâp mi sipai thawn belh tura a ngenna a ni a. He lehkhathawnah hian ‘Bit-Lahmi’ khuaa hel hneh thei turin sipai a dil belh a ni. Heta Bit-Lahmi an tih hi Bethlehem khua niin an sawi.

Bethlehem hi BC 3000 vel atang khan khua a lo ni tawh a; chumi awmzia chu, keini tana Isua pian kum hlat lam aiin Isua hun laia mite tana Bethlehem khaw din ṭan hun chu kum 1000 zetin a hla zawk a nih chu. Jerusalem kiang lawka awm, tlâng chunga awm a ni a, a chhehvel ram hi thlai chinna ram tha tak mai a nih thin avangin Kanaan mite khan an chi ṭhatna pathian hming chawiin an phuah a. Lahmo tih chu Kaldaiho chiṭhatna pathian a ni a, chu chu Kanaan mite hian ‘Lahama’ an ti a ni awm e. Ephrath/Ephratha hi ‘hnianghnar’ tihna lam a ni thei ang. Chuti a nih chuan ‘Chhang in’ tih leh ‘Hnianghnar’ tih chu a inhmeh viau. Kanaan miten an lo koh thin dan chu Hebrai mite khan her danglam hretin, “Lehem” tiin an sawi ta a ni thei a. Chu chuan ei leh bara hnianghnar a nihna a chhawm tho a tih theih ang. Mi ṭhenkhat erawh chuan ngaihdan dang deuh an nei a. Bethlehem Eprahtha hi mihring hming niin an sawi tlat thung a ni. He khua hi British Mandate hnuaiah a awm a. Israel ram a lo ding a, kum 1967 Ni Ruk Indo-ah khan Bethlehem khua hi a la a; a awp zui a. Mahse kum 1995-ah khan Palestinian Authority kutah a hlan let leh ta a ni. Tun thleng hian khaw lian tak a la ni lo. Aizawl ai hian a te daih zawk a ni.

A hming awmzia leh an ziah dan hrang hret hret atang hian Bethlehem hi keini lam dan ‘Be-thle-hem’ tih aiin hnam dang lam dan ‘Beth-le-hem’ tih hi a dik zawk hmel viau a; mahse ṭawng hi chu kan lam nawm dan leh tihdan tlangpuia kan lam zui mai hi a tha tawk hle. Sap tawng thiamte hian sap ṭawnga thu an sawi laiin ‘Beth-le-hem’ lo ti mai se a tawk hle a ni.

Bethlehem dang: Judai rama Bethlehem chauh hi Bethlehem hmingpua khaw awm chhun a ni lo va. Israel hmar lam, Galili dil lam hnaiah, Nazareth khua aṭanga mel ruk vel lekah Bethlehem hming pu ve tho khua a awm a. Heihi Israel faten Kanaan an luah tirha ram an insem lai khan Zebulun hnam chanpual huang chhung a ni (Joshua 19:15). Roreltute hun laia Israelte chunga roreltu Ibzana, fapa sawmthum leh fanu sawmthum neitu kha Bethlehem khuaa piang leh Bethlehem khuaa thi a, Bethlehem khuaa phum niin Bible-in min hrilh a (Roreltute 12:8-10). Ani kha Judai ram Bethlehem mi ni lovin Zebulun biala Bethlehem khaw mi leh sa niin an ring bawk a ni.

He khua hi Judai ram Bethlehem nena hriat hran theih turin Zebulun Bethlehem tih te, Galili Bethlehem tih te, Beth Lehem Zoria tih tein an sawi ṭhin a. Kum 1596-ah Ottoman Em[ire hnuaia an awm laia chhiah pek dan chhinchhiahna atangin he khuaah hian Muslim hlir an awm a. Chhungkaw 27 leh parawl pahnih an ni. Kum 1887-ah khan mihring 55 an cheng a, Muslim hlir an ni. Kum 1890 velah German lam atangin German Templar an tih Protestant mi leh sate chuan awmhmun an khuar ṭan a. Kristian pawh an awm ve ta a, a Tirah chuan Muslim nen an inzat thuak thuak thin nghe nghe. Tun thleng hian he khua hi a la awm ve a. Mihring erawh chu an tlem hle. Kum 2023-ah khan mihring 800 chuang awrh an khawsa a. Kum 1948 atang khan Juda khua a lo ni ta a ni.

Bethlehem khua hi pahnih a awm avangin a hriat hran theihna turin Judai ram Bethlehem/Bethlehem Ephratha tih leh Galili Bethlehem/Zebulun Bethlehem tihtein an sawi hrang thin a. Mahse chhim lama Bethlehem hi a lo lar tial tial a; Sawi hranna tura hming dang belh ngai lovin hmar lam Bethlehem hi a hliah ta a ni ber. Hmar lam Israel lal ram a tluk chhiat hnu phei chuan Galili biala Bethlehem hi a chuai hlein a rin theih a. Rom hnuaia Judate an awm lai khan khawpui tih tham ve tak an ni awm e. Tun thleng hian khua chu a la awm ve naa mihring 830 vel chauh an khawsa nghe nghe a ni. Nazareth atanga km 10 vel leka hnai a nih avang hian mi ṭhenkhat chuan Isua pianna tak tak zawk niin an ring a; Kristiante leh mithiam tam zawkin an pawmpui lo.

Zawlnei Mika hian Messiah lo pianna tur chu Judai rama Bethlehem ngei hi a ni tih sawi chian a tum hle a ni ang, Bethlehem ti mai lovin, “Nimahsela, nang Bethlehem Ephratha, Juda rama sang tam tak zingah te hle mah la, i lak atang hian Israel-ho roreltu tur chu ka tan a lo chhuak ang a; a lo chhuahna chu hmasang ata, chatuan atangin a ni,” tiin a sawi a. Hai rual lohin Zebulun biala Bethlehem khua ni lo, Judai rama Bethlehem, Davida khua ngei hi Messia lo pianna tur a ni tih a puang a ni. Matthaia ziaka a lan danin khawchhak mifingte pawh kha Jerusalem kianga Bethlehem ngei hi an kalna leh nausen Isua chibai an bukna a ni tih a pawm theih a ni. Mifingte thu rawn ken avang hian Heroda khan Juda mithiamte a han rawn a. Anniho khan Zebulun Bethlehem an sawi lang tawh lo va, Judai rama Bethlehem ngei an sawi a ni.

Thlarau lam Bethlehem: Mizo Kristiante rilruah Bethlehem hian hmun pawimawh tak a chang a. Bethlehem lama kan lunglenna hian Chanchin Ṭha min hrilhtu sapho Bethlehem lama an lunglenna a khum hial awm e. Krismas hla ka neih tam takah Bethlehem a lang mawlh mawlh a. Kan hlaphuahtute hla thu ril tak tak atang hian Bethlehem hi tisa khawvel leh pawn lam hmuh theih nen chauha sawi zawm a, duhtawk mai theih niin a lang lo. “Aw Bethlehem tlâng ka thlen hma chuan, Châwl lovin ka kal ang,” (KHB 104) han tih te hi tisa taka Bethlehem khaw lam pana kal ngat ngat tura ngaih chi a ni lo va. “Aw, angel-te chu lo zai nawn leh se, Bethlehem dai hmun khawhara ka awm lai hian” (KHB 90) tih pawh hi a phuahtu hi a hring a hrana Bethlehem daia zu awm daih a ni lo. Thlarau lam thupui thûk tak an sawi a ni zawk e.

Eng pawh ni se, Isua pianna khua aiin a pian chhan hi keini tan chuan a pawimawh ber a. A pian chhan, chhandamna hna hliah khawpa Bethlehem leh a behbawm buaipui chiam hi ringtute tihtur a ni lo vang. Krismas hi Isua Krista lo pianna kan hriatrengna hun a ni a. A pian ni dik tak a nih leh nih loh a pawimawh ber lo va, a pian chhan hi a pawimawh ber chu a ni. Mizo hlaphuahtute thlarau mit hi ṭawmpui thiam ila Krismas hi a hlu lehzual ngei ang.