Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

KAISARA AUGUSTA (Caeser Augustus)

“Tin, chûng lai chuan heti hi a ni a, Kaisara Augustan khawvêl zawng zawng hming ziak tûr thu a pe a” Luka 2:1

Thuthlung Tharah hian Luka chiahin Kaisara Augusta hi a sawi lang a; a lal laiin khawvel zawng zawng hming ziak tur thu a pe’ tih mai hi a ni a; a chhiat a ṭhat lam reng reng a tar lang lo. Mahse Kristian, Mizo Kristian rilruah hian ‘Kaisara’ tih hming hrim hrim hi sual lam hawia ngaihna kan nei sa deuh roh a, mi sual tak niin kan ngai nghal awm e. Julius Caeser khan Caeser tih hi chhungkaw hming atan a rawn hmang a; a aiawhtu leh a roklhawmtu atana a ruat Octavian-an Julius Caerser-an a ‘adopt’ na nemnghetin Caeser a rawn inti a. Julius Caseser leh Caeser Augustus (Kaisara Augusta) avang hian ‘Caeser’ tih hian ngaihsan a hlawh viau thin thung a ni ang, Russia ram lalte chuan Tzar an inti a, German ram lalte pawhin Kaiser tih hming an inputtir a ni. Heng bakah hian Bulgaria leh Austria lalte pawh khan an hmang awm e.

Kan thu a chian lehzualna atan Rome insawrkar dan hi heti hian han sawi ila. Romulus-an Rome khua a din atang khan “Lal” hnuaiah an awm a. Mahse an lalte hi inthlahchhawng an ni lo. Lal a thih chuan a aiawhtu tur Mi ṭha chhungkua atangin an thlang thin. BC 510 (a kum chiah hi a chiang lo) velah mi ṭha chhungkuaa mi Lucretia-i chu an lal fapa Sextus Tarquinius-an a pawngsual a. An lal nunrawnna avanga mipui thinurna lo awm sa chu a alh ta a. Tarquinius chhungkua chu an hneh a, Rome atangin an hnawtchhuak a, lal nei tawh lovin ‘republic’ an lo ni ta a ni. Republic an nih chhung hian buaina a reh hauh lo va. A tawpah Julius Caeser kha dictator a rawn ni a, republic chu a tawp ta a. Julius Caeser chu republic duhtuten an that a, tualchhung indona a lo chhuak leh a. Julius Caeser-an a rokhawmtu leh a aiawhtu atana a thlan, a tupa ni bawk, a fapa lak(adopted son) ni bawk Gaius Octavian-a chu a tawpah a chak ta a. Chu chu Caeser Augustus – Kaisara Augusta hi a ni.

Kaisara Augusta chu Lal Isua pian hma, BC 63 September 23-ah Rome khawpuia Roman Forum atanga hla vak lo Palatine Hill-ah a lo piang a; a laiah hming chu Gaius Octavius tih a ni. An chhungkua hi rorel chhungkua Senator Class hnuai chiah equestrian class atanga lo chhuak an ni a. Hnamchawm kan tih ang hi a ni ber. A nu leh pate lam chu Rome khawpui chhim chhak km 40 vela hla thingtlang khua Velletri atanga lo chawr chhuak an ni. Octavius pawh hian a naupan lai hun eng emaw zat chu an pute khuaah hian a hmang awm e.

BC 59/58-a a pa a thih khan kum li chauh a la ni a; a nu Atia-i chuan Rome khuaa chhungkaw langsar taka mi, Syria ram Governor hlui Philippus a nei leh a; a pahrawn hian politics inbeihnaa damkhaw chhuah theihna lamah a kaihruaiin a zirtir viau a ni awm e. A nu leh a pahrawn bakah a pi Julia-i (a nu nu) hian a enkawl bawk a; Julia-i chu Julius Caeser-a farnu a ni bawk. A pi Julia a thih hian kum 12 lek a la ni naa mitthi vuina thuchah a sawi a ni. Tleirawl mai a la nih lai, BC 45 velah Julius Caeser chu Spain-ah a zu fin a. Spain an pannaah hian an lawng a chhia a. Khawmual kaiin, kein a pu awmna hi hmelma ram paltlangin a zu pawh a, Julius Caeser pawhin mak a lo ti hle an ti.

Octavian hian a naupan lai atangin ziak leh chhiar bakah chhiarkawp te, Grik tawng te a zir a; a tleirawl laiin philosophy a zir bawk. Philosophy zirtirtu Areios Didymus leh Athenodorus Cananites te hi Stoic Philosopher ve ve an ni.

BC 44-ah Julius Caeser chu an that a. He tih lai hian Octavian chu tunlaia Albania kan tih, Itlay chhak, Adriatic tuipui chhaka awm Apollonia-ah a awm a. A pu Julius Caeser-an a rokhawmtu leh a aiawhtu atan a thlang tih a hria a, Rome khawpui a pan ta a ni. Julius Caeser-a thattute nen thuneihna inchuhin tualchhung indona a awm a; a tawi zawngin Octavian hi a chak a. BC 31 Septe,ber ni 2-ah a hmaa a thawhpui thin Antony leh Cleapatera chu Actium indonaah a hneh a. Julius Caeser-a laka Cleopatra fapa pawh Cleapatra intihhlum (BC 30) hnuah a tihlum leh a, Rome chunga roreltu awm chhun a lo ni thei ta a ni. Rome republic kalhmang behchhan deuhin senator-ho a tilawm te te a, thuneihna erawh chu a kutah a awm ta vek mai a ni. Rome inenkawl dan a siam danglam a, moral reform pawh a theih ang chen chenah a kalpui nasa hle. Moral reform a kalpuinaah hian a farnu ngei pawh Rome khawpui atangin a hnawtchhuak a ni. A pu Julius Caeser khan Rome calender-a thla 5na (Quintilis) kha ama hming chawiin July a ti a, Kaisara Augusta pawhin Rome calendar-a thla 6na (Sextilis) chu ama hming chawiin August a ti a, tun thleng hian July leh August kan la ti ta zel a ni.

Rome Empire dintu anga ngaih a ni naa amah hian “Emperor” a inti ngai lo. Princept (First Citizen) tih hi a nihna ammahin a invuah chu a ni. A pu Julius Caeser-a khan thuneihna a pumhmawm a, kha kha a tlakchhiat chhan tih a hriat avangin thunei fal tak anga lang duh lovin, fing takin hma a la a. Senate leh mipui thiam taka tilungawiin thuneihna a chang ta a ni ber e. Kaisara Augusta chuan Rome Empire a din a, kum 1500 zet he Empire hi a ding a. Khawvel kalhmang a her danglam nasa hle bawk a ni.

Pax Romana/Pax Augustus: Kaisara Augusta a lo lal hian Rome ram a zauh nasa em em a. A ram lak chinah ralmuanna a thlen a. Mediterranean tuipuia lawng suamhmang awm thin te a tukdawl bawk a. Ram a lo ralmuang a. Chu chu Pax Romana tih te, Pax Augustus tih tein an sawi thin. Pax Romana hian kum 200 zet a awh a. AD 180-a Emperor Marcus Aurelius a thih khan Pax Romana hi a tawp ta anga ngaih a ni.

Kristiante tana a pawimawhna:

Judate nghahfak, zawlneite hrilhlawk thin Messia chu Davida khua Bethlehem-a lo piang tur a ni a. Kaisara Augusta hian khawvel zawng zawng hming ziak tur thu a pe hian he hrilhlawkna hlawhtlinna atan kawng ro a su hle. Nazareth khua aṭangin Josefa leh a nupui hual Mari chu hming ziak turin Bethlehem khuaah an kal a. Zawlnei hrilhlawk ang ngeiin Messia chu Davida khua Bethlehemah a lo piang ta a ni.

Pax Romana avang hian zin veivah a him a; kawngpui thui tak tak an sial a. Mel 50000 zet Rome ram chhungah an sial hman a ni. Hei bakah kan tarlan tak angin Mediterrenian tuipuia che thin lawng suamhmangte an tukdawl a. Zin veivah a him a, sumdawnna a ṭhang nasa bawk a. Rome ram chhung zau tak maia chengte an intlawhpawh nasa leh zual ta a. Chu chu Chanchin Tha hrila zin thinte tan a remchang em em mai a ni. Rome ram chhungah hian tunlaia postal service kan tih ang deuh hi an siam a; hei hi Kristian hmasate khan an lehkhathawnah hmang ve mai thei a. Hmang lo pawh ni se ram ralmuanna avanga mi leh sa intlawh pawh a awl tak avangin lehkha inthawn pawh a awlsam ngei ang tih a chiang a. Chu chu Tirhkohten Kohhran hrang hranga lehkha an thawnna atan a remchang hle a ni.

A hun lai atanga ram ralmuanna leh a awp chin ram zau tak mai chu Chanchin Ṭha puandarhna remchang tak mai a lo ni thei a. Kaisara Augusta hian Rome ram a zauh nasa hle a, a rama ralmuanna a awmzui bawk avangin tunhma zawng aia zauvah, Khawmualpui pathumah Chanchin Ṭha awlsam takin a darh thei ta a ni. Rome ram chhungah hian Greek ṭawng a lar a, mi nazawng pawhin an thiam a ni ber mai a. Chu tawng tualleng chu Chanchin Tha puan darhna hmanrawn tha tak a lo chang ta bawk a ni. Mi leh sa an intlawhpawh bakah an inawmpawlh nasa ta a. Chi tin hnam tin hnenah Chanchin Tha hrilh a awlsam phah bawk a ni.

Pathianin khawvel lal te, khawvel thilthlengte hi hmanruaah a hmang thei a, a hmang ṭhin tih Kaisara Augusta atang hian a lo lang thei.