Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

HUN-PATHIAN THILTHAWNPÊK

Kum hlui kan hmang liam a, kum thar kan chuang kai a; mi tinin kan kawng tur ngaihtuahin beiseina nen hma lam kan thlir thin.

Hun hi eng nge a nih kan hre lo va, kan sawi fiah thiam lo naa, Calendar leh sana hmangin kan thliar sin a; thla bi leh sik leh sa behchhanin Hun bi kan chhiar thin a. Kan ngaihtuah mang loh laiin hun chu a kal reng a; a chang phei chuan kan hriat mang loh hlanin thla a ral a, kum a liam thin. Tute mah hian kan ni tin nunah chuan second khat hi kan hre hman meuh lo. Second khat hi chuti khawpa rei lo chu a ni naa a aia te leh rei lo zawk a la awm ṭeuh a; a te thei ber hi eng nge a nih hriat phak pawh a ni lo. Tuna scientist-ten tehfung an hman aia te hi a awm lo tih sawi theih a ni lo. Kan mamawh dan milin Hun hi tehin thliar sin hle mah ila a nihna tak tak hi kan la hre chuang lo va; science lam atang te, philosophy lam atangtein sawi fiah tum viau thin mah se thu tawp sawi thei khawpa hrilhfiahna famkim leh tha a la awm lo a nih hi. Mi thenkhat ophei chuan hun hi mihring rilrua rawn awm chawp, thil inthlakthleng zel avanga a rilrua a din chawp mai niawm anga ngaih theihin an sawi thin hial a ni.

Kan sawi fiah thiam lo ang bawkin kan siam thiam reng reng lo. Second khat chu a rei lo kan ti hle a; millisecond te, nano-second te phei chu a rei lo em em mai a, kan hre hman reng reng lo. Second khat leka rei lovah hian millisecond sangkhat a awm a; second khatah nanosecond (nsec) phei chu tlûklehdingawn khat zet a awm a ni. Chutiang leka rei lo, mitkhapkar pawh tling hauh lo chu kan siam thei lo. Kan siam thei lo a ni mai lo va, a awm sa pawh hi kan tidanglam thei lo. Hun kal mekah hian darkar khat chu sawi loh, second khat lek pawh hi kan thai bo thei lo va kan belhchhah thei hek lo. January ni khat atanga December ni 31 thleng turin bawhkan miah lova second tin mai hi kan paltlang ngei ngei a ngai a ni. Kan paih bo theih loh ang bawkin kan belhchhah thei lo va; a liam tur ang ang chu a liam duak mai a ni. Hun kal mek hi a indawt dan kan tidanglam thei lo va, a lai laklawhah paih leh belh theih a ni lo va, Kan timuangin kan tichak thei lo. Mi tin tana hun kal chu kan inṭawm vek a nih avangin mahni pualin, mi dang hmakhalh tur emawin kan tichak thut thei lo. Hun hi kan siam a ni lo va, kan thuhnuaia awm a ni lo va; a thuhnuaiah kan awm zawk a ni.

Hnam hrang hrang leh sakhaw hrang hrangin calendar kan nei hrang thluah a. Kan kum thar tih pawh a inang vek lo. Kan khawsakna ram sik leh sa milin calendar kan siam mai thin a ni ber. Kan chhiar dan chu kan siam chawp a ni ngei mai, mahse kan chhiar dan ang anga hun lo kal zel chu kan thu a ni lo va, kan siam leh kan thlentir a ni hek lo. Kum thar a lo thleng a. He kum thar hi mihring siam a ni lo va, mifing finnain a ngaihtuah chhuah a ni lova, kan tanrual chiam avanga kan nawr chhuah a ni hek lo. Kan siam thiam loh leh kan siam theih loh chu a thlawnin Pathianin min pe a ni. Kum 2026 pawh hi kum dang kal tawh ang bawk khan, kan siam leh kan thawhchhuah ni miah lovin, Pathianin a thlawn liau liauvin min rawn pe a ni. He Kum thar hi beiseina thar nen hma lam kan thlir theihna remchang a ni a; rahbi tleu palh tawh te, hlawhchhamna lo tawng tawhte tan pawh hma thar lak theihna remchang leh nun kawng thar zawh theihna remchang a ni. Sual khura lo tlu lut tawhte tan pawh sim a, inlamlêt leh theihna hun ṭha, kan thawhchhuah ni si lova a thlawna kan dawn a ni.

Chu thilthlawnpêk chu eng angin nge kan hman dawn tih hi kan duhthlannaah a innghat thui hle a. Kum thar chu a lo thleng ta a, a thar rei lo. Chawl khawmuang reng reng lovin a kal muah muah mai a. Mizo upaten, “Hun leh tui lianin tu mah min nghak lo,” an tih ṭhin angin tute mah hi min ngaichang lo va, a chet ngaiin a che mar pât mai a ni. Hun a kal a, a thar lo thleng zel hi kan la hriat ngai reng reng loh, tu mahin kan la tawn ngai loh hun thar hlak a ni. Eng anga kal zel tur nge tih leh eng thil nge lo thleng tur tih pawh kan hriat loh a ni a. Hun lo kal zel hian eng nge a rawn ken dawn tih hi mihring fate hian hriat an chak thin a. Hrilhlawkna rim nam hian ngaihven a hlawh hle thin a ni. Nikum kum tirah khan kum 2025 chungchanga hrilhlawkna ṭhenkhat kan tar lang a. Tunah pawh kum 2026 chhunga thil thleng tur hrilhlawkna eng emaw zat a awm leh der tawh a ni. Hrilhlawkna tam tak chu a chhe lama thil thleng tur hrilhlawkna an ni nghe nghe. ‘Thla sarih chhung indona a awm ang’ tihte a ni. A chhe lam hrilhlawkna hi a hralh a kal zawk a ni awm e. Hrilhlawkna hrim hrim hi, Bible-a awmsa tih loh hi chu thu tak hla taka khukpui chiam tur a ni lo va. Hlauhawm lam a nih pawhin hlauh viau tur a ni lo. Hun kal zelin a rawn ken tel tam tak chu kan duhthlannain a thlan ve reng pawh ni lo, kan thunun phak hauh loh thil te an ni thin a. Khuarel chhiatna te, politics vir vel avanga thil thleng te, ram hruaitute leh khawtlang hruaitute duhthlanna avanga kan thlan loh lama thil thlengte pawh a awm thei. Mi mala kan thlan a nih loh pawh chungte chuan kan nun a nghawng lo thei lo. Kan thunun phak loh thil lo thleng pawh chu eng angin nge kan dawnsawn thin tih erawh chu kan duhthlanna a la ni tho thin a ni. Tu mahin engmah hi hrilhlawk lo mah se hun hian thil tam tak a rawn hruai thleng dawn hrim hrim a; keimahni theuh hi kan pawimawh ber a ni.

Kum thar hi a hlauhawm zawnga thlir lovin, insiam ṭhatna leh bul ṭan thar lehna hun remchang atan Pathianin min pe tih hi pawm ila, insiam thatna atan hmang ila hun min petu min pek chhan kan tihlawhtling tihna a ni ang. Mihring zingah ṭha famkim kan awm reng reng lo va, keini pawh kan ṭha famkim lo tih hi mahni inpawm ngam a ngai a. Kan famkim lohna chu pawmin kan tihsual takte kha ti nawn tawh lo ila hma kan sawn tihna a ni. Sual eng pawh hi, Pathian chakna leh a thihtihtheihnaah chuan sim theih zel a ni. Lal Isua hnenah uire nu, a uire lai tak an man chu an rawn hruai a; Isua chuan, “Kal la, tisual leh tawh suh,” a lo ti a. Sim theih a nih avangin Lal Isua hian simna hun a pe a ni. Sual hi sim theih loh ni se mihring thinlung hre chiangtu Lal Isua hian, “Kal la, tisual leh tawh suh,” a ti lo vang. Mipat hmeichhiatna te, Eiruk leh hlemhletna te, rukruk te, chapona te, thinchhiat te, mi rel hratna te leh nun khaw lohna chi hrang hrangte, kan taksa tana ṭha lo ei leh in, kaa lut chite hi sim theih vek an ni.

Hun leh kum kal tawha kan thiltihte kha kan tidanglam thei tawh lo va, a nih ang angin hunin a liampui tawh. Kum kal tawhah khan kirin kan thil tih tawhte kha ka tidanglam thei lo va; hmanhmawh vangin kumin kal kanin kum sawm hnua hun lo la awm turah kan va zuang kai daih thei hek lo. Tun hun kan hman lai mek zel hi tun a nih ang ngeia hman thiam chauh loh chu tih theih reng reng kan nei lo. Kan tih theih chin erawh chu ṭha taka kan tih a kan hlen chhuah ve ngei a ṭul a ni.