HUN : KAN HRE LO

Kar hmasa lamah hun hi Pathian thilthlawnpek a nih thu kan sawi tawh a. Chu thilthlawnpêk chu eng nge tih kan chhui dawn a ni. Article pakhatah kan ziak seng dawn lo va; kan chhunzawm zel ang a; chuti chung chuan kan sawi kim thei hauh lo vang tih a chiang hle a. Ninawm lo tawk, tawi te tea chhunzawm zelin a tlangpui kan hrut dawn a ni. In lo chhiar zawm zel mai dawn nia.

Tun hma, tun leh tun hnu kan neih chhan hi hun kal zel vang a ni a. Hun chu eng nge a nih? Kum sanghnih aia rei mihring fate hian hun hi eng nge a nih tak tak hriat tumin an zir a; sawifiah an tum thin a. Chiang tak anga lang, mahse chiang si lo la ni zel mai. Sik leh sa inthlak thleng ṭhin te, kum a liam a, a lo thar leh a, thla a ral a, a lo thar leh a, ni a tla a, a lo chhuak leh thin a. Hun pawh hi hetianga vir kual zel ang hian an ngaihtuah thin a ni. Sik leh sa inthlakin kum lo thar leh ṭhin mah sela, a liam tawh kha a rawn lêtpui hauh lo. Mihring chu kan lo piang a, kan lo ṭhang lian a, kan tar a, a tawpah kan thi a. Kum lo thar zel angin kan kual let ve thei lo. Kum thar pawh chu a ngai a rawn inseam leh tihna a nil ova, tuma la tawn ngai loh hun thar mak tak a ni.

Chiang si lo chu hriat kan chak a, sawi fiah kan tum a; hmanlai Grik mifing atangin tunlaia Quantum physicist thleng hian hriat chian tumin an la bei zel a ni.

Hun hi chawl lova kal zel niin a lang thei a. Tun hma chu kan kalsan tawh, kan hnung lama awm a ni a; tun hnu erawh chu kan hma lama awm, kan la thlen loh tiin a sawi theih ang. Chile rama Andes tlang sanga cheng Aymara hnam erawh chuan a letlingin an ngai hlauh thung a. Tun hma hun kal tawh kha an hma lama awm, hun lo la awm tur erawh chu an hnung lama awm angin an sawi thin. Aymara ṭawnga tun hma hun kal tawh hi ‘nayra’ tih a ni a. Chu chu mit tih emaw hmalam tihna emaw a ni bawk a. Hun lo la awm tur sawina ‘q”ipa' tih chu ‘hnung lam’ tihna a ni bawk. Hun kal tawh chu kan hriat hnu (kan hmuh tawh) a ni a; hun lo la awm tur erawh chu kan la hriat loh leh kan la hmuh loh a nih avangin hun kal tawh sawina atan nayra leh hun lo la awm tur sawina atan q’ipa hi an hmang mai a ni thei.

Inca Indian te chuan tun hma leh tun leh tun hnu hi indawt zela kal nii niin an ngai lo va; a inep emaw a ṭhiang emawa kal zel niin an ngai a. Chuti ang ngaihdan avang chuan tun hma leh tun hnua thil thleng hian tuna thil thleng mek hi an nghawng thei ve ve niin an hria a ni. Tun hma thilin tun hun a nghawng theih dan hi chu phat rual loha chiang a ni a. Tun hnua thil lo thleng turin tuna thil thleng mek a nghawng theih dan erawh chu hriat thiam a harsa hle.

Central America vela cheng Maya Indian ho chuan hun hi an serh hle a. Thlarau thilpek ang hialin an ngai ti ila kan uar lutuk a nih pawhin, hun hi an sakhua leh an thlarau nun nen a inzawm tih loh rual chu a ni lo ve. Hmuh theiha thil inthlak kual reng ṭhin, ni chhuak leh tla te, sik leh sa inthlak kual te, thlai chin hun lo inher chhuak ṭhin te, mihring lo piang tura nu in nau a pai chhung te, vaimim an chin hun bi lo inher chhuak thin te hi an thlir a. An nun nen a inzawmna an ngaihtuah a. Chu chu an sakhua leh an ni tin nun nen an thlun zawm ta a ni. An ‘sacred calendar’ pakhat Tzolki’n bikim hun ni 260 zelah vaimim chhum leh khawizu pawlh atolean tih chu an hlan thin.

Hindu ngaihdan:

Hindu sakhuain ‘hun’ a thlir dan hi a dang deuh a. Hun hi Pathian inlantirna pakhat anga ngaih a ni a. Hun hi pathian thil tak meuh a ni. Hun bi inchherchhuan zel hi an ngaihdan chuan rin anga kal ngil satliah a ni lo va; rin bial anga vir kual zel a ni. Hun leh thilsiam zawng zawng hi Pathianin a chakna a pholan apiangin an lo awm a; a chakna a lakkir veleh an bo thin a ni. Pathian chu hunbi khuh phak loha awm a ni a; amahah hian tun hma, tun leh tunhnute hi an infawk khawm vek a ni.

Hun vir kual zel hi Pathian siam a ni a; chu chu Kalachakra an ti. Tawp lova Kalachakra vir reng chuan hun hi a inthlak thleng reng tih a entir a. Thihna hi a tawpna ni lovin hunbi thar kan luhna tur(piannawn lehna tur) rahbi a ni. Pathianin hun bi a siam chhan chu nunna leh thihna kan hriat theihna tur a ni a. Hun hi kan tara kan thihnaah hian a pawimawh ber lai a ni a. Hun hi kan hneh chuan thih theih lohna kan chang ta tihna a ni.

Ni a lo chhuak a, a tla leh angte hi hun kal kual reng chungchanga ngaihdan petu a ni a. Mihring tana chhun leh zan a inthlak reng ang hian pathiante tan pawh chhun leh zan a inthlak ve reng a. Hun kual reng mai, cosmic rhythm chu Rta(rita) an ti a. Rta chu thilsiam zawng zawngah hian a inphum vek a ni. Mihring taksaah chuan lungphu te, thaw te, hi entirna tha tak a ni a. Universe huapa rhythm lo lang chu planet leh arsite chet dan hi a ni. Hetianga mumal taka an chetkualna hi chatuan dan Dharma hi a ni a; Dharma hi Pathian nihna, a ze pakhat a ni bawk.

Hun inher kual ṭhin chuan bung thum a keng tel zel a. Chung te chu srishti, sthithi, laya te hi an ni a. Srishti chu thilsiamna(creation) tihna a ni a; sthithi chu chhunzawm zelna a ni a; laya chu riralna(dissolution) a ni. Hun inher chhuak chu thilsiama bul ṭan a ni a; hun eng emaw ti chhung a kal zel a; a tawpah engmah awm lohnaah a chang leh a. Hun eng emaw ti chhung a chawlh hnuah a tharin a rawn kual leh thin a ni. Hetianga hun bi inher kual zel hi pathian pathum Brahma, Vishnu leh Shiva te hian an enkawl a. Thil siam atanga a ral leh thleng hi mihring chhutna kum atangin a chhut a. Hun bi khat zel chu Brahma ni khat leh zan khat a ni a; Kalpa tiin a vuah a. Kum tluklehdingawn 8.64 zet a ni a. Hei hi Brahma tana a chhun leh zan rei zawng a ni a. Kalpa chu chhun leh zan Artha kalpa tiin a ṭhen leh a; chu chu kum tluklehdingawn 4.32 ve ve a ni. Kalpa hi maha yuga 1000-ah ṭhen sawm leh a ni a. Maha yuga pakhatah chuan yuga pali, an rei zawng inang lo ṭhah a awm a. Henghi thilsiam chungchangah te, khawvel tawp hun thu chhut nan te an hmang ve thin a ni. Yuga pali zinga a hnuhnung ber leh chhe ber Kali Yuga a ni a. BC 3102 vel atanga inṭanin kum 432000 zet a awh dawn a ni.

Brahma ni khat chu kum tluklehdingawm 8.64 a ni a. A dam chhung chu ama kum chhiara kum za zet a ni. A damchhung hi Maha Kalpa emaw Parardha emaw an ti. A damchhung rei zawng hi khawvel kum 311.04 trillion zeta rei a ni.

Hun hi a awm tak tak em?

Hindu sakhuain hun a thlir dan hi mihring leh thilsiam dang a thlir dan nen a inzawm hle a. Hun hi thilsiam dang ang bawk a ni a. Kan tisa hriatna hmanga kan nun a, van leh khawvela thilthleng mek te kan tisa hriatnaa kan nghen tlat avangin hun hi awmin kan hre mai chauh a ni. A tak takah chuan kan nun hi hriatsual thil (illusion) a ni a. Hun pawh hi kan tisa hriatna hmanga kan nun avanga awm emaw kan tih tlat, illusion huang chhunga mi a ni a. Mahni chhungrila Pathian var pawhna ‘God-consciousness’ an tihah chuan hun inchherchhuan a awm lo va; hman leh nakin a awm lo va; tawp nei lo tun chauh a awm thei a ni.

(Chhunzawm tur)