HUN : KAN HRE TAK TAK LO-2

Kan thu hmasa kha laklawh deuhin a tawp lo thei lo va. Tunah hian Hindu ngaihdan tlem kan sawi zawm leh ang a; ngaihdan dang kan tarlang tel bawk ang a; chhuak lehah Kristian sakhua atanga thlirna tawi te tarlan kan tum dawn a ni.

Hindu sakhuaa hun ṭhen dan pawimawh zualte:

Maha Kalpa/Parardha: Brahma damchhung rei zawng a ni a. Ama kum chhiar dana kum 100 a ni a. Khawvel kum chhiar dan chuan 311.04 trillion years a ni.

Kalpa: Brahma tana ni khat leh zan khat pumhlun a ni a. Mihring tana kum tluklehdingawn 8.64 zeta rei a ni.

Artha Kalpa: Brahma tana chhun emaw zan emaw a ni a. A rei zawng chu mihring kum chhiar dana kum tluklehdingawn 4.32 ve ve a ni.

Mihring hun hi yuga pali-a ṭhensawm a ni a. Hmun li-a ṭhen an nih avang hian inzat ṭheuh tihna a ni lo. A hmasa ber atangin an rei lo tial tial zel a, a chhe tual tual bawk a ni.

Yuga palite chu:

1. Satyr Yuga/Krita Yuga: Heihi a hmasa ber a ni a; a rei ber bawk. Bawngpui ke pali-a ding nen an entir thin. Rilru ṭhatna te, dikna te a vawrtawpa a ṭhat lai, hun rangkachak an tih ṭhin chu a ni. Kum 1,780,000 zeta rei a awh a. He tih lai hian mihring hi kum 400 lai an dam ṭhin an ti.

2. Treta Yuga: Hun hmasa zawk aiin a rei lo hret a; kum 1,296,000 a awh a; mihring damchhung hun pawh kum 300-ah a tla hniam a. Rilru ṭhatna te, dikna te pawh a la vul hle naa a tla hniam ṭan tawh a ni. He hun hi bawngpui ke pathuma ding nen an tehkhin ṭhin.

3. Dvapara Yuga: Kum 864,000 a awh a. Rilru ṭhatna te, dikna te, sakhuanate a tlahniam zel a; mihring damchhung pawh a tir lam zatve, kum 200 chauh a ni ta. Dan thianghlim Dharma leh rilru ṭhatna banpui eng emaw chu a la ding nghet ve zel a. Chutichung chuan khawvel nun a khaw lo hle tawh a ni.

4. Kali Yuga: Chhuak hmasaah kan sawi thawi thuak thuak tawh a. Tuna kan khawsak mekna hun hi a ni a. A rei lo hle, kum 432,000 chauh a awh dawn a; a tawp hun tur a chiang lo. He hun hi bawngpui ke pakhat chauha ding nen an tehkhin thin a. Mihring nun a tawi tawh a; kum 100 bak a dam thei meuh tawh lo. Rilru ṭhatna te, dikna leh rinawmna te a tla hniam em em a. Chhiatna leh harsatna leh innghirnghona hun a ni.

Heng Yuga palite hi an vaia belhkhawmin kum 4,320,000 a ni a; Kali Yuga let sawma rei a ni a; mahayuga an ti. Mahayuga 71 hian Mahavantara pakhat a hen tawk chiah a. Mahavantara chu mihring pa ber leh siamtu Manu pakhat rorel chhung zel a ni a. Tun hun kan hman mek hi Mahavantara pasarihna huang chhunga hun Kali Yuga a ni.

Mahayuga 1000 leh Mahavantara 14 leh Kalpa pakhat an inhen tawk a. Sawi tawh angin Kalpa chu pathian Brahma tana darkar sawmpahnih chauh a ni a. Brahma chu ama kum chhiar dana kum 100 zet a dam bawk avangin mihring kum atanga chhut chuan Brahma hi kum 311.04 trillion zet a dam tihna a ni.

Hindu ngaihdan kan tarlan atang khian hun hi eng nge a nih a chiang chuang lo tih kan hre thei ang. An chhut nasa hle naa hun nihna tak tak a phawrh zo lo va, hun nihna bul a chiang chuang lo.

Aigupta: Isua pian hma, kum zabi 25na tawp lamah lal khawnbawl zinga mifing tak mai Ptahhotep an tih chuan hun hi chungchang a sawi a. A hunlai hi 5th Dynasty hunlai a ni a. Chu chu Old Kingdom an tih zinga mi a ni. Ptahhotep-a hun laia Egypt lal chu Djedkare Isesi niin lal ropui tak a ni. Ptahhotep chuan, “Hun khawhral hi thlarau nun tihchhiatna a ni,” a ti a; hun hi eng nge tih a sawi lo.

Hmasang Aigupta mite chuan hun hi chi hnihin an sawi a. Pakhat chu ‘neheh’ a ni a; a dang chu ‘djet’ tih a ni a. Sawi hrang mah se a inhnaih em em a, a invuak thuah fo bawk a ni. A awmzia hre tura thumal pakhata lehlin chi niin a lang lo.

Neheh: Hei hi ni pathian Ra nen a inkungkaih a. Ni a chhuak a. Tlai lamah a tla leh a. Chu chu Ra a lo piang a, a thi a, a tukah a lo indin thar leh thin tihna a ni ber a. Tichuan Neheh chu hunbi kal kual zel nen sawi zawm theih a ni.

Djet: Djet hi hun ni ve tho si, che ve miah lo a ni ber mai a. Thil famkimna leh chawlh derna hun a ni thei awm e. Mizo tawnga chatuan kan tih hi a hnaih viau ang a, mahse a ni chiah si lo. Neheh hnuaia thil engkim lo ṭhang zel a, a tawpa lo puitling ta chuan Djet hun a hmang ta tihna a ni. An hmanlai hun pathian Osiris thihna nen an hmehbel a. Osiris chu lei hnuai mitthi khuaah a thi a; a chawl der a; a kin ta tihna a ni a. Mahse a ral ta daih a, hun a nei tawh lo tihna erawh chu a ni hauh si lo.

Greek mite ngaihdan:

Grik mite khan hun hi ṭhuang hnihin an thlir a tih theih awm e. Hun bi incher chhuan zel, a tam lam leh a rei zawng sawina an nei a; chu chu chronos(Khronus) tih a ni a. Sap ṭawnga chronology, chronicles tih te hi chronos aṭanga lo kal a ni. Hun bi ni lo, hun nih phung sawina an nei hrang a. Hun bi inchherchhuan ni lo, hun nihna sawi turin thumal hrang an nei a; chu chu kairos tih a ni a. Hun ṭha, hun remchang, hun duhawm sawina atan an hmang ṭhin. A rei zawng emaw, a tam lam emaw ni lovin, a ṭhat leh ṭhat loh lam sawina a ni.

Greek thawnthu hlui lamah chuan Kairos chu an pathian lalber Zeus-a fapa naupang ber a ni a; hun remchang pathian a ni. Thla a nei a, a keah thla te tak te a nei bawk a. Bukna, patla a keng ṭhin. Khualzin thatin an thisen a in ṭhin an ti bawk. Sam phiar hlawm khat a nei a; a sam bu khat leka man beh vat a nih loh chuan hun ṭha a liam ṭhin. Hun remchang thlentu, sik leh sa ṭha thlentu anga ngaih a ni. Kairos hi Caerus, Occasio, Tempus, Kaerus tihtein an ziak bawk.

Hmakhawsanga Greek mite ngaihdan leh Aigupta mite ngaihdanah hian inhnaih tak a awm tih kan hmu thei. Chu chu hun hi an pathian nen an sawi zawmin pathian nihna an pe tih hi a ni. Amaherawhchu hetiang hian Greek mite hi an kal lo. Socrates-a leh a hnu lama Greek mifingte chuan pathian leh thlarau lam hnuk tel lovin leilung leh a chhehvel thil an ngaihtuah tan a. Hun chungchangah pawh an pathian nena sawizawmna(deification) tel lovin an ngaihtuah a. Heraclitus te, Palto te, Aristotle te chuan Omlympia tlanga an pathiante sawi zawm lovin hrilhfiah an rawn tum tawh a ni. Heraclitus chuan hun hi englai pawha danglam reng, Universe pumpui leh mihringte pawh chawl lova danglam reng an ni tih hi a thupui a ni a, lui hi tumahin vawi hnih an kan thei lo tih hi a thu lak dan a ni a. Lui kan kan hian keimahni leh lui kha danglam reng a nih avangin vawi hnih kan kan thei lo a ti a ni ber. Plato chuan hun hi chatuan hlimthla leh a tak tak vawrtawp hlimthla a ni. Hun hrim hrim hi chatuan tihna a ni lo va, chunglama thil famkim awm, famkim lo taka a rawn inpho chhuahna ang a ni. Aristotle ngaihdan chuan hun hi thil inzawm pat mai, a mal mala chhiar angin lang mah ila a mala inchher chhuan ni si lo a ni. Hun hi a hranin a awm lo va, thil danglam zel hretu rilru/ngaihtuahna nei (conscious mind) tel lovin hun hi amahin a awm lo.

China lam mite ngaihdan: Traditional Chinese lamah chuan hun hi mihring nen inzawmna thuk tak a nei a. Thlarau lam thil leh an pathian lam nen an sawi zawm tehchiam lo a ni awm e. Chinese philosopher-te chuan thil eng pawh mai hi provisional an ni a; insiam danglam zelna hi hun chu a ni an ti a. Hun hi danglam zelna, thil thleng chhiar sen loh nihphung bul niin an ngai a ni (Chang, 2009). Confucian zirtirnaah te, Taoism zirtirnaah te pawh hun hi hmalam pana ngil taka kal angin an sawi chiah lo va, khawthlang mite thlir dan nen a inang lo.