HUN : KAN HRE LO – 3

A nih leh hun chu eng nge ni ang?

Hmakhawsang ata tawh ‘hun’ hi eng nge a nih hriat tumin lo ngaihtuah tawh thin mah se, la kan la hrefiah lo. Hmanlai mifing leh sakhaw thenkhat chuan hun hi vir kual zel angin an ngai a. Sik leh sa lo inthlak thleng thin te, kum a liam a, a lo thar leh a, thla a ral a, a lo thar leh a, ni a tla a, a lo chhuak leh thin a. Hun pawh hi hetianga vir kual zel ang hian an ngaihtuah thin a ni. Mahse chu ringawt chuan a hrilhfiah tehchiam lo. Sik leh sa inthlakin kum lo thar leh thin mah sela, a liam tawh kha a rawn letpui hauh lo. Mihring chu kan lo piang a, kan lo ṭhang lian a, kan tar a, a tawpah kan thi a. Kum lo thar zel angin kan kual let ve theih tawh lo.

‘Tun hma’ kha thil awm tawh lo a ni a; kan rilru erawh chuan hmanlai thil a hria a. Hmanlai hun chu awm tawh lo a ni a; kan hriatrengna erawh chu tun thil a nih avangin a la awm a; ‘tun hnu’ hun pawh a lo la thlen loh avangin a awm lo. “Tun” tih pawh hi a ral nghal zel a; kan sawi zawh rualin tun hma thil a ni nghal mai a ni.

A ngaiin a awm reng: Hun hi a ngaiin a awm reng a; mihringin hun danglam zel nia kan hriatna chhan chu keimahni behchhana kan thlir vang a ni. Kan taksaa hriatna pangate hmanga thil danglam zel thin kan hmuh leh hriat te, thil danglam leh tidanglamtu (Cause and effect) kan hriat hmang hian hun kan thlir a. Danglam angin kan ngai a, kan thil hmuh leh hriat avangin hun hi kal zel a, che reng angin kan ngai a. A nih phung bul tak takah chuan a awm ang angin a awm tawp mai a ni.

Hun hi hmalam hawiin a kal: Hun hi a che reng a; hma lam hawiin a kal zel a. Luipui luangin hmalam hawia tui leh hnawl a len ang hian hma lam hawia hun che reng chuan universe leh a chhunga awm zawng zawng hi min len zel a ni.

Hun hi hnung lam hawiin a kal: He ngaihdan hian kan tar hmasa te te a, kan naupang tial tial tih a kawk lo. Andes tlanga cheng Aymara hnam ngaihdan nen khan a inzul hle. Lui luangah lawng a awm a. Tui chu lui mawng lam hawiin a luang liam zel a. Lui hnar lam atangin tui thar a rawn luang thla zel a. Chutiang bawkin hun luang zel chuan kan tun hun hi lui mawng (tun hma hun) lamah a len lam a. Lui hnar lam(nakin hun) atangin tui thar a rawn len thla zel thin a ni. Kan thil tih leh kan nihna te chu hun lo luang chuan kan hnung lam(lui mawng lam) hawiin a liampui ta zel a ni.

Hun a awm lo: Hun hi a hranin a awm lo. Kan taksa hriatna hmanga kan thil hmuh leh hriat beh chhana kan ngaihtuah a, kan ngaihtuahna chhunga kan siam chawp, illusion mai mai a ni. He ngaihdan hi Pseudoscience leh khawchhak finna Oriental Mysticism chawlhpawlhtuten an uar deuh niin a lang.

Hun hi a awm, mahse: Hun hi a awm ngei mai. Mahse kan hriatna hmanga tun hma, tun leh tun hnu kan thliar dan erawh hi chu a famkim lo va; a ngaituahtu leh a tawngtu rilru mila danglam thin-subjective- a ni. Kum zabi 20na a lo thleng a. Albert Einstein chuan a theory ropui tak mai, Theory of Relativity a rawn pho chhuak a. Chu mi hnuah physicist hovin Quantum physics lamah hriatna thar tam tak an paw chhuak bawk a. Heng thil hian tun leh tun hma leh tun hnu kan tih hi a thlirtu dinhmuna danglam thei a nihzia a rawn nemnghet ta a ni tiin he ngaihdan hi a lo lar ta viau a ni.

Hun chungchanga ngaihdan hrang hrang awm hi kan sawi kim lo va, kan thu ziah chhan a ni hek lo. Heng presentism te, eternalism te, pastism te leh a dang te hi kan sawi lang dawn lo a ni.

Kristian thlirna:

“A tirin Pathianin lei leh van a siam a,” tiin Bible a inṭan a. A tir hi eng nge ni ang? Eng nge a sawi? Hun awm tirh tihna nge lei leh van(Universe) awm ṭan hun? Lei leh Universe awm lovin hun hi a awm thei em? Hedng zawhnate hi kan chhang thei lo.

Khawchhak sakhua lama an ngaihdan anga hun hi vir kual zel angin Kristian sakhua hian a thlir lo va; chuvangin piannawn lehna thurin pawh Kristian sakhuaah a leng ve lo. “Mihring tan vawi khat thih ruat a ni a,” pian nawn leh a; thih nawn leh zelna thurin hi a leng lo va. Thuthlung Hlui huna tu emaw kha lo piang nawn lehin, Thuthlung Thar hunah hun remchang dang a rawn nei leh thei lo tihna a ni. Hun hi kawng khat zawhin a kal ngil a; chu chuan mihring fate hi a hrut a; mihring tan tihdanglam theih a ni lo.

Hun hi mihring ngaihtuahna leh a dinhmun atang chauha danglam thin a ni tiin a sawi theih awm e. Hun bi kan tih te, hman leh tun leh nakin kan tih te hi mihring tehna a ni a; Pathian tan chuan “tun” a ni reng. Augustine-a chuan a lehkhabu The City of God-ah khawvel siam a nih hmain Pathian a awm mai mai thin em ni tih zawhna chhanna a tar lang a. Khawvel awm hmain hun a awm tiin thu a keuh thlu a; a sawi zawm zelnaah chuan khawvel leh hun hi a ruala siam a ni a ti bawk (Augustine- The City of God; Book Eleven. Manichees an tihte khan lei leh van a siam hmain Pathianin eng nge a tih, a awm mai mai em ni tih zawhna hi an zawt thin a ni awm e). Coffession Book Eleven-ah hun chungchang a chai leh a. Hun hi thil danglam zelin a tarlan mai niawma ngaih dan awm kha a rawn hnial a ni ber a. Thil hi a chet leh a danglam avanga hun hi pho lan chauh a nih chuan thil awm ṭantirh lai kha engtik nge tih zawhna a awm thei a. Thil awm hma khan Pathian a awm tawh si a; thil danglam chu a danglam hma pawhin a awm tawh ngei bawk ang a; engtin nge thil danglam leh che zel vanga hun hi awm chauha kan ngaihtheih ang?

Pathianin lei leh van a siam hma khan hun a la awm lo. Pathian chu chatuan mi a ni a; hun bi hnuaia a awm loh avangin hun hi a thil siam zinga mi a ni ve chauh zawk a ni. Pathianin thu a sawi a; a thusawi chu, mihringin thu kan sawi a, kan sawi zawh hnua a liam ta ang hi a ni ve lo va. Pathian chuan chatuan hmunah chatuan daihin thu a sawi thin a ni.

Kan tarlan tak ang khan hun hi eng nge a nih hriat tumin zir vak thin mah se, hriat fiah a harsa tho mai a; kan za vaia kan pawm tlan theih chhanna a la awm lo niin a lang. Hun hi eng nge tih kan ngaihtuah hian zawhna pawh tel a nei lo thei lo va. Thlir dan leh ngaihdan chi hrang hrang a awm thei ang. Hun chungchangah ngaihdan hrang hrang a awm a. Pathian leh hun inlaichin danah pawh ngaihdan hrang a awm hial a ni. Mizo pain, “Natna reng reng a damdawi atan ‘chu pawh chu a ṭha’ tih tur a tam viau chuan a ngeih lo tlangpui tihna a ni,” an tih angin, a hrilhfiahna lama ngaihdan a tam viau avang hian kan la hre lo tihna a ni. Engkim hria leh a neitu Pathian chauhin a hria a. Mihringte tihtur chu hun hman dik leh hun hman that hi a ni. Hun hi nge a nih hriain sawi fiah thiam hle mah ila, ka hman thiam si loh chuan ka tan sawtna eng mah a awm lo.

Piang nawn lehin kan nun kawng hi kan zawh nawn dawn lo va; kum 2026 pawh hi a dang a lo thleng leh hauh dawn lo va, kan neihchhun a ni. December thla a lo thleng ang a, i hun hman ral takah inchhirna nge i ngah ang lawmna tih hi i duhthlannaah a innghat a ni.