HMEICHHIA LEH MIPA

Tun hnaiah Mizo hmeichhia dinhmun chungchang sawi a tam leh ta hle mai. Hei hi thil thar a ni lo, kan tleirawl tirh lam atang tawhin heti ang thu hi hriat tur a awm fo tawh thin a ni.

Hmeichhia leh mipa inkar thu hi sawi fel sen pawh a ni meuh lo a nih hi. Kan inan lohna ringawt pawh hi lehkhabu chhahpui ziahna tham a ni ang chu. Han inen mai pawh hian kan danglam tih a chiang a. A chiang ang bawkin chiang lo chin hi a tam bawk niin a lang.

Thihna leh a behbawm: Hmeichhe taksa hi nêm zawk leh derthawng zawk leh chak lo zawk angin a lang naa an dam rei zawk tlat a. Ram changkang apiangah a lang chiang mai a ni. Hmakhawsang kha kan hre ciang ve lo naa, Abrahamate hun lai ata tawh mipa hi an thi nasa zawk a ni awm e. Khang hun lai khan ram leh ram, khua leh khua an indo a. Mipa an thi nasa. Indona bakah an nitin hnaah khan mipa kha hna rum leh hriam thawk an ni a, thihna an tawk nasa zawk a ni bawk ang. Hei hi an nun phunga tel a nih chuan mipa an tlem ang a, hmeichhia an awl hnem ang a. Mipa an hlut avangin an khawtlang nunah mipa an lal zui ta hle mai a ni thei maithei e. Heihi kan pipute huna an dinhmun pawh a ni thei ang.

Tunlaia Mizo mipa thih tam chhan erawh chu hmanlai nen a inang lo. Hmanlai angin raldonaah an thi lo va, ramsa hlauhawm an tawng pawh a ni hek lo va; hmanlai anga lovahnaa chesual an ni lo va. Tunlai mipa kum tlem te tea an thih chhan tam tak chu ruihhlo leh zu ṭha lo tih hi phatrual loh a ni. Eng vang nge tih hi chhui tak tak a hun ta hle. Kum 1986 hnu lam, 1990 hma lam sia tleirawl rual boruak kha han ngaihtuah let ila, zu kan thlir dan hi ennawn ngam a ngai ta hle tih hi sawi loh theih a ni lo. Kan rilru kan thlak ngam ang em tih erawh chu sawi har tak a ni. Ngaihdan thlak te hi tlawm thlâka ngai tlat kan tam hmel viau mai si a.

Hnam dang pasal nei: Sawrkar chuan dan siam ṭhain a rawn pass ta rup mai a. Sawi zui a hlawh hle mai. Keini ang phei chuan kan chhiar ve seng meuh lo. An sawi tam ber chu “Mizo hmeichhiain hnam dang pasala a neih chuan a Mizo nihna a bo” tih thu hi a ni ber a. Hei hi dan tharah hian a awm lo va, awm lo na na na chu sawi zui pawh ṭul lo awm tak a ani. Mahse a sawitu kha hruaitu lu a nih tlat avangin sawi zui loh theih a ni lo. Hei hian hruaitute tan ṭawng fimkhur a ṭulzia a tilang hle. Keini anga duangin kan sawi, tuma ngaihsak zui hlawh lo hi dinhmun sanga mi a din chuan chai zui loh theih a ni lo.

Hmeichhiain hnam dang pasal an neih kan enghelh em em chhan chu kan hnam a ral kan hlauh vang a ni a; indem chiam hleih theih pawh a ni lo. Thil reng reng hi kan thlir dan a inang thlap thei lo va, kan hlauh zawng a inang lo ang bawkin kan hlauh dan a inchen lo bawk a. Hnam tlêm leh te tak te kan ni a, kan thinlung chhung ril takah hian insecurity nghet takin zung a kaih te pawh a ni mahna! Mizo hmeichhia zawng zawng hian, a bo a bang awm lovin hnam dang hlir pasalah nei vek se kan hnam hi a ral ang em? Pagla hisâpin aw: Mipaho hian hnam dang nupuiah kan nei mai ang a, kan hnam danah mipa hnam an chhawn zel dawn si a, kan fate chu Mizo an ni zel tho dawn a, Mizo hnam hi an ral chuang lo vang. Mahse hmeichhiain hnam dang pasal an hmuh zât hi Mizo mipate hian hnam dang nupui tur an hmu zo kher ang em? Mizo mipa zingah fel leh ṭha tak tak an awm tak naa, a tlângpuia kan nih dan han en hi chuan a huphurhawm viau a. Hmeichhia kan tluk lo em em tih a lang nghal bawk a. Mizo mipate hian ṭan kan lâk a ngai a ni.

A hmeia pain, hnam dang neih hi a ṭha ka ti lo; ka fate tih atan pawh ka duh lo. Hnam ze hrang, inang lo lutuk inneih hrim hrim hi a ṭha lo ka ti. Mahse hmangaihna hian hausak leh retheih te, ram leh hnam te hi a namnul fo niawm tak a ni. Chu bakah, mahni fate ngei pawh thunun hlei thei lo tan chuan kan rila rah ni lem lote hi chu an nupui pasal turah thu kan va nei tak tak lo. Mizo hmeichhia hnam dang nei hi hnam boral phahna tham em em khawpa tam an ni lo. Kan hnam ral leh ral loh te, hnam zahawm kan nih leh nih loh te hi chu mipa kuta awm a ni a. Ruihhlo leh zu changkang lo tak tak ina kan thih zawih zawih a, eizawnnaa hmeichhia an lansarh zawk viau chhung chuan mipate hian kan nih tur kan ni phak lo va, kan mawhphurhna kan hlen lo tihna a ni a; Hauh leh zilh ngai chu mipa kan ni.

Hmeichhe nemngheh: Kohhran ṭhenkhatin hmeichhia an nemnghet thei a, ṭhenkhatin an nemnghet thei lo. Hei hi a mak viau mai. Bible thuhmun ring, Pathian biak inang reng, chatuan hmun tinzawn pawh thuhmun thlap si kan ni a; mahse hmeichhe nemngheh chungchangah mai mai pawh kan thu a sai sa nuaih mai. Hmeichhe nemngheh hi a ṭhatna a awm ang a, a ṭhat lohna pawh a awm mai thei. Hmeichhia hi nemngheh theih ti mah ila, upa atan hian an tling nghal chur chur lo tawp ang. Upa tlin hi thiul awlai a ni lo va; kohhran hrang hrang hian upa an thlang a, an duh zat thlang tling thei lo hi an tam hle. Chutiang karah hmeichhia phei chu an tling mai maiin a rinawm loh. Mahse dan hmanga upaa thlan theih loh leh Pastor atana nemngheh theih loh bur mai hi chu a khawng lutuk ka ti ve tlat a ni. Danah hian thlan ve theihin siam ila, tun aṭanga kum sawmah te chuan hlui khat daih te chu kan thlang ve mahna. Tin, mipa tan pawha tlin a harsat em em laia hmeichhia tling thei ngat chu, mi satliah lo tak an ni dawn hrim hrim a, kohhran pawhin a chhawr phian mai thei a ni.

Hmeichhia nge minu? Hei pawh hi kan tleirawl lai aṭanga mi ṭhenkhat lo buaipui tawh thin a ni a. A reh ta viau emaw tih hnuah a lo lang thar leh ta a nih hi. ‘Mizo ṭawng hi lam khat ṭawng a ni e’ tih avangin mi ṭhenkhat hian an phel darh a, an ching kual vak vak fo thin a. Tuna kan ṭawng hman meka a awmzia atanga an teh avangin an buai thin a ni. Ṭawng hi danglam reng a ni a; a awmzia te, a hmanna te, a kawh lam te a danglam thin. Ṭawng lo piang chu behchhan neia lo piang a ni fo lehnghal a. Ṭawng upa leh hlun zawk behchhana lo piang hi tunlai ṭawng tam zawk hi an ni ang a, Mizo ṭawng ngei pawh hi ṭawng awm sa aṭanga lo piang a ni tih hi phat rual a ni lo vang. Chu ṭawng hlun leh un takah chuan tuna kan hman thin ṭawng tam tak hi a awmzia tuna kan hman ang chiah chiah hi a ni lo thei a ni. Chuvangin hmeichhia tiha “chhia” pawh hi a lo chhuahna ṭawng bul zawk eng nge tih kan hriat loh chuan Lusei ṭawnga a chhe lam hawi tlata kan ngaih ang hi a ni lo thei a ni. Hmeichhia hi engtik atanga ‘hmeichhia’ tih nge an nih hriat rual loh khawpa hla a ni tawh a. Hmeichhia tih leh Minu tih hian hmeichhe dinhmun ṭhat leh ṭhat lohah awmzia a nei phak hek lo. Ṭul lova inhnialna mai mai a ni.

Mizo hnam hi mipa lalna a ni a; eng emaw chen chu a la ni reng bawk a. Lalna chuan thuneihna chauh ni lovin ‘mawhphurhna’ a keng tel nghal hrim hrim mai a; chu chu leilung dan tihdanglam theih loh a ni. Kan nun khawih nasatu politics leh sakhua leh NGO lama a meizang hlaptute chu mipa hlir an ni a; kan hnam chhiat leh ṭhatah mipain mawh an phur ber tih a chiang hle. Mipain kan zir phawt chuan kan hnam hi a him reng ang. Hawh u, puanven sawi chhîngin rilru tharin ṭan i lang ang u.