Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
ZAWLBÛK THEOLOGY
Kan thupui khi a khiti hluai tak naa a theology lam lam chu kan sawi ve phak lo vang. Nikumah khan sap ṭawnga ziah, Zawlbuk and the Church, A Quest for Tribal Ecclesiology tih a lo chhuak a. A ziaktu chu he article ziah lai hi chuan N Delhi Pastor bial vawngtu Pastor C Lalchhuanliana a ni. A chhung thuah hian beng tivar satliah mai ni lo, ngaihtuahna cho chhuak chi ṭha tak tak a awm a. Chu lam thlur lovin, Zawlbûk awmzia hi bulṭanna atan i han hmang tlat teh ang.
He lehkhabuin a tarlan angin Zawlbûk hian Mizo chanchinah leh Mizo nunah hmun pawimawh tak a luah ṭhin a. Mi mal nun a nghawng a, vantlang nun a nghawng bawk a ni. Mizo chauh lo pawh India rama tribal hnam hrang hrangte hian zawlbûk ang chi hi an nei deuh vek a. An hman dan pawh a inang viau hlawm awm e. Anmahni ṭawng theuhin hming an vuah hlawm a. an hnam leh khawtlang inrelbawlna atan a tangkai vek a ni. Mahse Mizo anga zawlbuk hmang tangkai leh khawtlang huapa hmang nasa te, hnam nun kal zelna atana nghawng nei nasa erawh chu an awm lo vang(2-3pp).
A hming awmzia sawi fiahna hi a chiang tawk thei lo hle. Thu lam pahnih, ‘Zawl’ tih leh ‘bûk’ tih lâk kawp a ni a. ‘Bûk’ chu riah khawmna tura sak hi a ni a. ‘Zawl’ hrilh fiahna hi awih lo sawina anga sawi ṭhin a ni a. “Zawlbuk and the Church” lehkhabuah heti anga hrilhfiah hi a ni a(4pp). Wikipedia-ah pawh hetiang anga sawi fiah hi a ni. Mahse hei hi a ni tak tak ang em tih hi zawhna a awm lo thei lo. Mizo ṭawng thumal dangah ‘zawl’ tih hmanna a awm nual a; chungte chu hmun zawl sawina an ni lo. I han chhut chiang teh ang hmiang: ‘Zawlaidi’ a awm a, ei chi te, a taha intah chite a awm a. Miin zawlaidi a ei chuan a eitirtu kha a ngaizawng ta em em mai a ni; chutiang bawkin miin zawlaidi an tah chuan a tattu kha a ngaizawng em em mai bawk a ni. ‘Zawlnei’ tih leh ‘ramhuai zawl’ tih leh ‘phungzawl’ tih a awm a. Miin thlarau eng emaw zawmpui a neih chuan zawlnei an ti a. A zawl thlarau nen khan an inbia a, an inzawm tihna a ni; ‘ramhuai zawl’ pawh thlarau sual ramhuai nen an inzawm a; ‘phungzawl’ chu natna chi khat, grandmal epilepsy a ni a; hmanlai Mizoten phung nena inzawmna neia an ngaih avangin phungzawl tiin an sawi thin a ni. ‘Lasi zawl’ tih pawh hi ramhnuai thlarau ‘lasi’ nena inzawmna nei’ an ni. ‘Zawl puan’ tih a awm a. Heihi Mizo puan eng pawh, nula leh tlangvalin an inngaih laia an hman puan kha a ni a. Kha puan khan nula leh a tlangval kha an inzawm tih a sawi a ni. Rannung chi khat, Zawlzawng tih a awm bawk a; nupui pasal neih dan tura aienna atan an hmang a ni ber. Heti ang thumal danga ‘zawl’ an tih hi hmun zawl sawina lam hawi a ni lo va; ṭawng un tak, a awmzia kan hriat tawh loh a ni thei ang. Heng thumal atang hian i han chhui tehe ang hmiang. He ti zawnga kan chhut dawn chuan mihring leh mihring inkara inzawmna eng emaw tak hawia hman thin a nih hmel hle a; inkawp rem, inzawm tihna lam hawi a ni thei ang. Chutiang lama kan ngaihtuah chuan Zawlbuk tih awmzia chu ‘ṭhalai awm khawmna in’ tih emaw, mipa awm khawmna in tihna emaw ‘zawnglai riah khawmna’ tih emaw a ni thei dawn a nih chu. Wikipedia hrilhfiahna aiin hei hian zawlbuk an hman dan a rem daih zawk a ni. Hei bakah hian Mizo chanchin chhuitu B Lalthangliana chuan riah khawmna a nih avang hian a tirah chuan ‘zalbuk’ an ti ang a; tlai khawhnuah zawlbuk an ti ta a ni ang tiin ngaihdan a chhawp chhuak a. ‘Zal’ tih chu mu tihna a nih avangin a chhuidawn ta mai tihna a ni. Hei hi pawm a harsa hle a ni.
Hmeichhia leh minu chungchang kha han sawi belh ta ila. Hmei chu Lusei tawng tuallengah chuan nupui tak ni lo, sap ṭawnga concubine an tih hi a ni m ai a. Mahse ‘hmeichhia’ tiha ‘hmei’ hian chu chauh chu a kawk chiah em tih hi zawhna awm thei a ni. ‘Hmei’ zawng zawng hi nupui suak an ni vek lo. ‘Hmeithai’ chu tu nupui mah a ni lo va, tuin emaw hmei atan a hmang tihna a ni hek lo. “Pahmei” a awm bawk a. Hei phei chu hmeichhe sawina lam ni lovin mipa sawina a ni ta daih mai a ni. Lusei ṭawng lo pian laia ‘hmei’ an hmanna te, ‘chhia’ an hmanna te, ‘zawl’ an hmanna zawng zawngte kha kan hre kim phâk tawh si lo va; tunlaia Mizo ṭawnga a awmzia kan hman dan aṭanga phel darha a awmzia sawi kual vak hi a ṭul tawh lo va, inhnialna awmze nei vak loa hring a; kan ching fel chuang lo vang.
Mizo hnahthlak tawng hrang hrangte hi van atanga a hranpa liau liauva lo tla thla, kan hnena awm nghet ta an nih ka ring lo va. Ṭawng upa tak eng ṭawng emaw atanga lo chhuak vek an nih ka ring. Zo hnahthlak tawng hrang hrang lo chhuahna chu kan hriat a, thumal an hman dan leh tuna kan hman dan inanna te, hun leh hmun avanga a danglam chhoh dan te hre vek ila chuan kan buaina tam tak hi a kiang ngeiin ka ring. Hei hi ṭhang tharten research beiin an la luh chilh ngei ka beisei. Ṭawng hi a danglam zel a; thumal awmzia a danglam a, a rik dan a danglam a, a kalhmang pawh a danglam thin. Mizo ṭawng pawh hi a danglam ve zel dawn a. Tunhmaa Lusei ṭawng an tih ang diak diak kha a ni tawh lo. Thu lam khat- monosyllable a nihna pawh hi zaa za a ni tawh lo ti ila a ṭha zawk tawh hial awm e. Za zela sawmkuapakua chauh hi monosyllable anga ngaih a him tâwk tawh maithei a ni. Kan hun tawng danglam zel hian thumal thar a rawn her chhuah pui a, thumal siam thar, coined word te hial pawh (eg: thuhmahruai, ruihhlo etc) a lo awm tawh a. Heng hi a awmzia bakah a ziah dan turah pawh monosyllable anga khauh taka en a fuh lo thei a ni.
Kan thupui lam kha han hawi let leh ila. Zawlbuk behchhana Kohhran hi kan thlir dawn chuan ngaihtuah tur tam tak a awm thei a. Chungte chu Zawlbuk and the Church hian a rawn tarlang a. A lal dan indawt hi Zawlbukah khan a awm vak lo va; a thuphung chuan tlangval tawh phawt kha chuan ngaihdan an sawi thei a ni. Chutiang chu Kohhranah hian a awm ve chiah lo. A lal dan indawtin kan awm a. Kohhran rorelna tak takah phei chuan sawi ve thei lo kan tam hle mai. Zawlbuk nen chuan a inkar a hla deuh.
Mahse kohhran ṭhenkhat kalhmang nena thlir chuan Mizoram Presbyterian Kohhran hian Zawlbuk a hlat lutuk lo. Theologian chauhin thuhril hna an chang lo va, Kohhran Committee chauh hian ngaihdan an sawi thei tihna a ni chiah lo bawk. Thla thar apiangin an ṭhu khawm a; he mi remchang hian ziakin thu thehluh theih reng a ni. Pastor te hi an lal hmel viau naa kohhran rorelnaah chuan an lal filawr bik lem lo bawk.
Eng pawh ni se, thil dang sawi hman lovin heti chin chauh hi kan sawi theih a ni rih naa i han khaikhawm teh ang. Khawvela kan la awm chhung hi chuan mihring awm khawm na na na chuan a lal dan indawt hi kan nei rengin ka ring. Kan talent a inan loh bakah a inchen lo va, kan taimâkna a insan hleih zung mai bawk a; a lal dan indawt hi awm lo thei a ni lo. Keima rindan tak phei chuan vanramah meuh pawh khian a lal dan indawt hi a la awm deuhin ka ring. Kei tehlul, misual tak, khawngaiha khawngaih lehchhawnna zara kai ve mai mai hian vantirhkoh chungnung Mikaela leh Gabriela te dinhmun ang khi ka chang lo vang a; ka beisei hek lo. Vanramah chuan mi naran han nih pawh ka lungawi tawk hle. Chuti chung chuan avangin kohhran rorel inkhai chhawn diat hi lutuk kai lo tura ven erawh chu a ṭul viau a ni.