Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
IRAN LAMAH
Tunlai khawvel mit fukna chu Iran leh Israel leh an chheh vel boruak khu a ni. February ni 28 atang khan sawi lawk awm miah lovin (Officiala indo thu puang lovin) Israel leh USA chuan Iran an bomb nghek mai a, an hruaitu Ayatolah Khameinei an tihlum nghe nghe a ni. Chu chuan khawvel a barakhaih a; thu dang a leng meuh lo.
Iran hi ram upa tak mai a ni a. Kum 2600 zet kal ta atang khan ram langsar tak an ni thin. Thuthlung Hlui-ah, 2Chronicle, Ezra, Isaia buah te kan hmuh Lal Kura, Cyrus the Great, kha Persian Empire dintua a ni a. BC 550-ah Media hnehin Persian Empire din turin bul a tan a. Babylon te, Assyria te, Palestina leh Aigupta bakah Asia khawthlang ram te, Europe chhim chhak te a hneh a. An huna laia ram awp zau ber niin ‘Global Power hmasa ber’ tih a ni.
Kum zabi 7naah Muslim sipaten an rawn run a. AD 651-ah an lal Yazdegerd III chu a thah a ni a. Zawi zawiin Persia ram chu Muslim ramah a lo chang chho ta a ni.
A tawi thei ang bera sawi i han tum teh ang. Kum 1908-a tuialhthei an hmuh khan a hlawkna zawng zawng deuh thaw chu sapho kutah a awm a. Iran chuan zaa 16 chauh a chang ve a. Pawisa hi an dawng ṭha lo hle a ni awm e. Hun a lo kal zel a, Iran mite rilruah lungawi lohna a lian tial tial a. Sapho duhamna a reh chuang si lo. Iran tuialhthei an lakna atanga an sum hmuh dan chu ‘audit’ an phal lo tlat bawk a. Anglo-Persian Oil Company hian kum khatah tuialhthei engzat man nge a hralh tih hi Iran mite tan hriat ngaihna a awm lo va; company hian a duh ang angin sum a pe ve mai niin a lang. Chhuanlam siama pek mang loh ṭum pawh a awm a ni awm e. Iran mipui thil hre phak chin leh hnam rilru pu thei chin lungawi lohna chu reh mai mai chi a ni lo.
Kum 1905 atanga 1911 chhung hian Iran ram danpui siam that tumin an bei nasa hle a. He dan siam ṭhatnaah hian ngaihdan a inang lo. Lal thuneihna tihtlema Democracy duh an awm a. Mozzafar al-Din Shah chuan mipui nawrna avangin danpui siam that chu eng emaw chen a pawm a. British leh Russia lam hian danpui siam ṭhat an duh lo hle a. Mozzafar al-Din Shah fapa Mohammad Ali Shah Qajar fuihpawrhin danpui siam ṭhatna chu tihtawp an tum a. Mahse hel pawl lamin kum 1909-ah Iran atangin Shah hi an um chhuak ta zawk a ni. Indopui Pakhatna zawh hnuah British sawrkar chuan Sipai General Ravi Khan chu thlawpin Prime Minister a ni a. Kum 1925 atangin Reza Shah Palavi intiin lal(Shah) a ni a. Qajar Dynasty tawpin Pahlavi Dynasty a lo inṭan ta a ni.
Kum 1935-ah khan Reza Shah chuan Persia tih thin chu Iran tiin a thlak a. Anglo-Persian Oil Company tih pawh chu Anglo-Iran Oil Company tih a lo ni ta a ni. (Tuna hnu erawh chuan Bristish Petroleum tih a ni ta.) Reza Shah hian tuialhthei atanga hlawkna British kuta lut nasa lutuk chu tihtawp a tum hle naa a duh angin a titawp thei lo. Inremna an han ziak tha leh tak naa Iran mipui tan lungawithlak taka inrem an la ni lo cheu.
Indopui Pahnihna a lo thleng a. Iran chuan ṭan lam nei lova tualdawih nih a thlang a. Heti chuang hian Russia leh British lam chuan an run a, an awp ta tho a ni. A chhan pahnih-pathum lian tak a awm. Pakhatna chu Iran kha ṭan lam nei lovin a awm tak naa Indo hma atangin German nen technology lamah an lo inhnimhnai tawh thin a; chuvangin Ṭangrual sawrkar khan an ringhlel. Pahnihna chu tuialhthei a ni. British sawrkar khan Indona atana an mamawh avangin Iran tuialhthei kha thunun a duh. Pathumna chu kum 1941-a German-in Russia a run atang khan Iran ram paltlanga ralthuam lama Russia puih a duh bawk a ni. Iran chu an han awp ta ngei a; an lal Reza Shah chu paihthlain South Africa lamah an thawn bo a; a aiawh turin a fapa kum 22 mi lek Mohammad Reza Pahlavi chu ‘Shah” an nihtir ta a ni.
He tih hun lai hian Iran mite rilruah hnam rilru a Ṭhang lian ve zel a. An rama tuialhthei awm pawh Iran sawrkar kuta awm ngei turin an duh a, an thawm a ring sawt hle bawk a ni. An zinga langsar tak mai, tuialhthei hlawkna pawh Iran mite kutah ngei awm se tih thupuia hmanga tan khawh tlat thin chu Mohammad Mosaddegh-a a ni. Kum 1951 inthlanpuiah Mosaddegh-a Party, National Front chuan hnehna a chang a. Mohammad Mosaddegh chu Prime Minister a ni a. Iran rama tuialhthei chu Iran sawrkar leh mipui kuta awm turin hma a la ta a. British sawrkar lahin a phal der lo bawk a. An incho tawn ta a ni ber. Mohammad Mosaddegh chuan tuialhthei atanga hlawkna hi inzat chiaha insem a rawt a; Company sum chet dan pawh audit theih a phut bawk a. Heihi British sawrkarin a pawm lo. British lawng sipai lam an rawn che a; a hun laia khawvela tuialhthei deh chhuahna lian ber pawh Abadan chu an khar a. Hei mai a ni lo, Iran atang lawng hmanga tuialhthei hralh chhuah tur zawng zawng a dang vek a. Thir(steel) leh fu nen lam a dang vek a ni. British bank hrang hranga Iran sum awmte chu tihchet theih lohvin a siam bawk a ni.
Operation Ajax: Kum 1953-ah chuan British leh US sawrkar chuan Mohammad Mosaddegh paihthla turin hma an la ta a. Enthlatu CIA leh MI6 hmangin kua an hreuh a, Shah pawh an thlem thlu a. Sum pawh an seng nasa hle. Mahse a ṭum khatnaah an hlawhchham a, Iran lal Shah pawh a nupuite nen Baghdad lamah an tlanchhe ta hial a ni. A ṭum khatna an hlawhchham hian US sawrkar chuan chawlhsan mai a tum a. Mahse an thutlukna hi CIA Agent Kermit "Kim" Roosevelt Jr. hnen a thleng lawk thei lo(Bristish sectret Agent MI6 vang an ti). CIA leh MI6 ruahmannain Mohammad Mosaddegh sawrkar laka lungawi lote chu an rawn tho chhuak a. Buaina siam tur hian misual rualte pawh an sum leh pai nena thlemin an ruai a ni awm e. Anniho bakah sakhuaa mi langsar tak mai Ayatollah Mohammad Behbahani pawh sumin an thlem a, chu chu tun thlenga ‘Behbahani dollars’ tia hriat a lo ni ta a ni. August ni 19-ah Mosaddegh sawrkar chu paithlak a lo ni ta a. Shah pawh Iran-ah a lo kir leh ta a ni. Shah chuan ro a han rel ta a. Amah eptute an tihlum nasa hle mai. Tuialhthei erawh chu tluang takin an hralh a; hmasawnna pawh an ngah. Mahse mipui rilru a hmin tak tak thei lo va; an ram tualchhung thila ram dang mi inrawlh nasa lutuk duh lohna a lian tial tial bawk. Kum 1979-ah mipui nawrna nasa tak mai avangin ram pawnah a tlanchhia a; kum 1964-a Iran ram atanga tlanchhia Ruhollah Mostafavi Musavi Khomeini chu Iran-ah lo kirin rorelna a rawn chang ta a. Mosaddegh-a sawrkar aia khirh leh khawthlang ram haw zawk Islamic Republic a lo piang ta a; kum zabi 20na tir lam atanga British leh USA kih hnawk chu tun thleng hian khawvelin a la buai phah ta a ni.
Kum 2026-ah USA leh Israel leh Iran an inbia a; an inbiak hnu rei lo te-ah sawi lawk awm hauh lovin USA leh Israel chuan Iran an bomb thut mai a; an ram hruaitu lu an thahsak a. An buai chho ta chiam mai a; khawvel a nghawng nasa hle a, an indo zel chuan tun aia nasain a la nghawng zel ang.
Mizo tam tak chuan Israel leh USA hi kan ṭan em em a. Israel hi Pathian hnam thlan tiin kan ṭan a. Thuthlung Hluiah khan Pathianin hnam tin zinga a hming hretu atan a thlang a. Chu chu tunlai ṭawng chuan, Chanchin Ṭha hril turin a thlang tihna a ni. Anmahni sahmim hampuar tur hrim hrimin a thlang lo. A thlan chhan hre fuh lovin an hlawhchham a; chuvangin Pathian Fapa meuh mihringa lo changin kraws-ah a thi a ni. Israel fate Pathian hnam thlan an nihna hi Kalvari tlang thing kraws leh a kianga thlan ruakah khan a tawp tawh a. Thuthlung Thar Kohhrante hi tunah chuan ‘thlan’ an ni tawh. A thawhleh hnua a zirtirte hnena a thusawi hian a nemnghet chiah a ni. Matthaia 28:19-20ah, “Kal ula, hnam tina mi zirtirahte siam ula,… thu ka pêk zawng zawng che u pawm turin zirtir rawh u.” a ti a. Israel fate mawhphurhna kha Kohhranho hnenah a hlan daih tawh a nih chu. “Kei kumkhuain, khawvêl tâwp thleng pawhin, in hnenah ka awm zel ang” a han ti zui leh hian Thuthlung Thar Kohhran hi duhtaka a “thlan” tih a nemnghet bawk a ni.