Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
ARTEMIS-2
Middle East lama Indo leh AMC inthlan boruakin min chim lai hian mithiamte chuan rocket chak tak thawn chhuakin thla an han heltir a. Artemis-2 hian pawimawhna tam tak a nei a; a hun lai hian tlem i han thai lang the ang.
Kum 1972 leh a hma lamah khan America sawrkar chuan Apollo programme hmangin thlaah mihring an han ṭumtir a. Kum 50 aia tam ral hnuah tuna kan sawi tur Artemis programme-ah hian thlaah mihring han thawn leh an tum a. Hmakhawsanga Greek pathian Zeus-a fanu nula thianghlim, pathiannu Artemis hming chawia an phuah Artemis mission hi a pawimawh dawn hle a; he mission hnuaiah hian thla chauh a tinzawn lo va, Sikeisen lam thleng thlengin an thlir zui a ni. Artemis chu pathian Zeus-a fapa Appollo-a nen phir an ni. Kum 2022 kum tawp lamah khan mihring tel lovin boruak lawng an han thawn chho tawh a. Hlawhtling takin thla a han hel a, khawvelah a rawn let leh a. Kha kha Artemis-1 tih a ni a; ni 26 zet a han thang hnuah kum 2022 Pâwltlâk thla ni 11-ah tuifinriatah a rawn ṭum thla leh ta a ni.
Harsatna eng eng emaw a awm avangin an tum hun aia tlaiah Artemis 2 hi April ni 1 2026-ah an kap chhuak a. Artemis 1 kha mihring tel lova thawn chhuah a ni a. Artemis 2 erawh chu mihring tel ngeiin an han thlawk ta a; thla an han hel kual a. Pacific Ocean tuifinriatah an rawn tum thla leh a; hlawhtlinna ropui tak a ni. Artemis-2 ah hian chhinchhiahtlak tak tak thil a awm a. Khawvel atanga mihring zin hla ber record kum 1970-a Apollo-13 siam kha an han khum zak a. Khawvel atanga an hlat lai berin Km 406711 zetah an awm a; thla aiin an hla zawk a ni. Mihring mitin a la hmuh ngai reng reng loh thla pang leh lam an han hmu bawk a ni. Thla an han hmu hnai hle a, thlaa chhim tawp lam pawh chiang takin an han hmu thei ta bawk a ni. An lo haw lehna hi khawl chakna hmanga lo haw leh an ni lo va, Apollo-13 ang bawk khan thla hipna gravity hmangin an rawn invawrh let leh ta a ni.
Khawvel aṭanga van boruaka zin hla ber an ni a. Artemis 2-ah hian hmeichhia Christina Koch a tel ve a. Low Earth Orbit an tih, khawvel hnaih taka thlalem hmanga khawvel heltu hi hmeichhia an awm nual tawh tak naa a aia hlaa zin erawh chu tun ṭum hi Astronaut zinga hmeichhia an tel hmasak berna a ni a. Chu bakah USA mi leh sa ni lo an tel hmasak ber tum niin Canadian mi Jeremy Hansen a tel a; mihang Victor Glover telin mingo ni lo an tel hmasak berna a ni bawk a ni. American Reid Wiseman nen an vaiin pali an ni. Artemis-2 a mihring awmna Orion hi Apollo programme-a Armstrong-a te awmna ai khan a lian a. Armstrong-ate zinna boruak lawng kha chu mi pathum len theihna a nih bakah an chêp hle zawk a. Inthiarna pindan hran a awm lo va, taksa insawizawina tur a awm bawk hek lo. Orion-ah erawh chuan taksa insawizawina ṭha tak an dah a; hei hian Gravity awm mang lohna hmuna mihring an han khawsak avanga an taksa thahrui tla hniam lutuk tur a veng thei dawn a ni. Apollo ang lo takin inthiarna pindan hrang an dah tel ta bawk. Apollo mission-a an hman boruak lawng kha chu America ram kutchhuak liau liau a ni a; Artemis erawh chu Europe ram lam kutchhuak a lo tel ve ta bawk a ni.
Khawvel aṭanga mel nuai tel teh meuha hlaah an han zin a, mi dang pawh thawn chhuah zel an la tum. Thlaah hmun nghet din an tum a. Space station ṭha tawk tak, thla heltu siam an tum bawk a. Sikeisen lama mihring thawn chhuah zel pawh an la tum cheu a ni. Chuti chung chuan he khawvel hi mihring tan a hlutna a la bo thei hauh lo. Thiamna hmangin sikeisen hi han thleng ringawt mah ila khawsak zui zelna tur chuan siam danglam nasat hle a ngai dawn a. Tuna thiamna awm sa hian a la daih lo. Ni atanga radiation leh solar wind atanga min vengtu tur magnetic field siam chawp tur pawhin kan theihnain a tlin lo va, sik leh sa leh boruak pawh siam danglam fe loh chuan a nih ang anga khawsakpui theih a ni lo. Tui a awm ngei tak naa mihring hman theih tur chuan beih fe a ngai bawk ang. Sikesen khi mihring khawsak theihna turin siam dawn ila kum maktaduai a ngai ang an ti hial a ni. Sikeisen piah lam, arsi dang heltu exoplanet hi 6000 chuang zet an hmu tawh a. Mahse hla tak tak, an hlat zawng pawh kilometre-a teh rual loh, eng kum-light year hmanga an hlat zawng sawi ngai khawpa hla an ni a. Kan tlawh pawh mai mai dawn lo.
Artemis 2-a chuangte ngeiin hla tak atanga khawvel an han thlir chuan he khawvel leh mihringte inzawmna an hre chiang a; a bika siam kan nihna an sawi lo thei lo. Christina Koch chuan, “He khawvel hi Universe zau taka chhanhimna lawng a ni a; Planet Earth hi. Chu lawngah chuan in chuang a ni,” a ti a. Commander Reid Wiseman chuan, “Mihring nih hi thil bik liau liau a ni a; khawvela khawsak hi thil bik liau liau a ni,” a ti hial bawk. Mihring finna pungin, khawl ropui leh thiamna lam neih belh zel mah ila, he khawvel chauh hi kan khawvel neih chhun a la ni reng dawn a. He khawvel hi Pathianin mihringte chenna tura a siam a ni a. Mihringte hi he khawvela cheng tura din an ni bawk. Kan taksa awm dan te, kan pianken zawng zawng te hi he khawvela cheng tura duan chhuah an ni. Mihringte tan khawvel chauh hi ‘kan khawvel’ a nih ang bawkin, Mizoram chauh hi Mizote tan ‘kan ram’ a ni a, enkawl leh venhim hi kan mawhphurhna a ni. Mizoram hi kan ram neihchhun a nih bakah a zim em em mai bawk a. A zim tehlul nen mi thenkhat thinlunga Mizoram hi a tak aiin a la zim leh zual a, a pawi takzet a ni. Mizoram chhim tawp leh hmar tawp, chhak lam ramri leh thlang lam ramri thleng hian kan thinlungah Mizoram a ni tih hi tuh ngheh a ngai takzet a ni. AMC kan thlang dawn a; mi thenkhat campaign au hla atangin Aizawl pawn lam hi an thinlungah a tla nep hle tih a lang reng mai a. Chuti ang mite chuan MLA nih tumin thingtlangah vote an zawng leh tho a; eng angin nge thingtlang mite hi an ngaih le? An lal theihna tura therhlo hmanga thlem thluk tur tawk lekah an ngai em ni? A nih phawt chuan an thinlunga Mizoram khan Aizawl a pel lo tih a chiang reng mai. Ramri buaina a lo awm a; Aizawl atanga thingtlang vote zawng thinte kha a hmatawngah an awm lo. Awm hmunah Mizoram hmangaih awm takin, a him chin atangin an rawn tawng pawr leh hle ang a; an zak chuang miah lo vang.
Kan ram, kan neihchhun kan enkawl dan hi eng ang nge, kan tu leh fate kum 50 lo awm leh tur leh an hnu zela lo piang turte tan eng ang dinhmunah nge kan hnutchhiah dawn tih hi ngaihtuah ngei ngei a ngai. Mizoram hi kan neihchhun a ni a. Chu chuan thing leh mau leh thlai chi tin reng hi a huam nghal a ni. Thailand-ah te, China-ah te, Asia ram dangah te. Africa-ah te ramngaw tha tak tak a awm a. Mahse kan ta an ni phak lo. Mizoram chhunga thing leh mau chauh hi kan ta, kan neihchhun an ni. Dimdawi taka enkawl leh humhalh hi kan mawhphurhna a ni a. Saudi Arabia pa emaw, Chinese pain emaw min rawn humhalh sak dawn reng reng lo, keimahni tihtur liau liau a ni. Hmasawnna kan duh a, chu chu mihring zawng zawng awm dan a ni. Mahse hmasawnna kan tih hian thing leh mau leh lui leh tuikhur te kan thlir dan leh enkawl danah hmasawnna min pe ve tur a ni. Sum leh pai senga eng emaw tih vak ringawt a ni lo, kan thinlung lehrilru chhung ril atanga kan ram leh leilung leh a chhunga thil awmte kan pawm dan hi tihhmasawn zel tur a ni. Kan neihchhun hi tha tak leh duat takin i enkawl ang u.