Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

PALA TIPO (Palak Dil)

Mizorama dil lian ber, Siaha District chhunga Phura khaw bula awm, Palak Dil kan tih ṭhin, Pala Tipo hi a hming chauh tal chu kan hre vekin ka ring. Mizoram chhim tawp lama awm a nih avang hian tlawh a harsa a. A aia te daih zawk Ṭam dil angin tlawhtu a ngah ve lo.

Palak Dil kan tih thin hi Mara ṭawng chuan Pala Tipo a ni a, Mizo ṭawngin Palak dil tih thin a ni naa tunah chuan a hming dik tak, Pala Tipo tih hi a pu chiang ta a ni. Pala Tipo chu sap ṭawngin Swallowing Lake tihna a ni a; Mizo ṭawnga a hming Palak dil tih erawh chuan awmzia a nei tehchiam lo va, Mara ṭawnga a hming hi a hming dik taka pawm mai tur a ni. Mara ṭawnga Pala Tipo hming a put chhan hi thawnthu ngaihnawm tak, Rulchawm thawnthu nena inang lek lek a awm a. Hmanlaiin he dil awmnaah hian Hnychao khua a awm thin a; chhungkaw zathum zet an khawsa a. An khaw chhung laili lai taka lungpui lian em em hnuaiah hian rulpui lian tak a awm a. He rulpui hian a khat tawkin mihring leh ran vulh a la fo mai a. An khaw pasalthate chuan nghakuai lian zet mai an siam a; ui tawktarhin (kel an tawktarh tih a awm bawk) rulpui hi an man ta hlauh mai a. Khawtlangin rulpui sa chu an insem a. Hmeithai chhungkua hi a sa ṭha lai pe lovin a lu an pe a. Zanah an han chhum a; rulpui chuan a lo melh kur mai a, a khap fuk fuk a, a mitmu a che rulh rulh bawk a. Hmeithai hlau lutuk chuan pawnah a theh chhuak a. Chutia pawna rul lu a paih chhuak chuan pawn lam chu a han en a; an khua chu tuilianin a rawn chim pûng pûng mai hi a lo ni a. Hlau hlawpin a fate nen hmun him lamah an tlanchhe thuai a. Mi dang erawh chu tui lian chuan a chim a, a khaw pumpui mai chu tui hnuaiah a awm hlen ta a ni an ti. Sawi dan dangah chuan rulpui taksa kha an han pawt chhuak a, a sei lutuk a an pawt chhuak vek thei lo va, an tan chhum ta ringawt mai a. A taksa bung lehlam chu puk chhungah chuan ri rum rum khawpin a tla thla ta a. Tui tam tak mai a rawn chik chhuak dur dur a, khaw pumpui chu a chim pil ta a ni. Hetia tui lianin khua a chim pil tak daih avang hian “chimpiltu tui” – ‘swallowing lake’ an ti ta a ni. A hming put chhan aṭanga reng hian Palak dil lo tih ve ngawt chi a ni lo tih a chiang thei awm e.

Kum 1984-ah khan Mara Autonomous Council chuan Pala Tipo chhehvel, sq km 18 vela zau hi ram humhalh chin, reserved area-ah a puang a. Tunah chuan heihi National Wetland Conservation Programme hnuaiah ziah luh a ni tawh a. Phura Forest Range huam chhungah a awm. A zau zawng hi a dung leh avang kilometre khat dawn lai ve ve a ni.

A chhehvel ramngaw hi hmuhnawm tham tak mai a ni a. Thing leh mau upa tak tak a tam a. Ngaw hnuai ringawt pawh hi kal chhan tlâk tak a ni. Ngaw hian boruak a tidai raih mai a; rilru a thawi veng veng mai a ni. Hmun humhalh a nihna hi khauh taka lekkawh zel ni se thangthar tan a hlu tial tial dawn a ni. A dil zau zawng ringawt hi chu state pawn leh ram pawn lam khualzin hipna tham a ni awm lo ve. Khawvel leh India ram hmun dangah hei aia zau dil lian pui pui a awm a. Mahse a chhehvela ngaw ṭha tak maiin a hual hi a Pala Tipo nawmna leh a hlutna a ni a. He ngaw hi humhalh zel bakah nungchate pawh khauh taka humhalh zui zel a ngai a. Tuna thing leh mau awmsa bakah hian sava leh ramsaten chawa an rin theih tur, Mizoram leilunga awm nghet sa thing rah chi leh parzu tlan chi te phun belh ni se, sava leh ramsa an pung deuh mai thei. Ka nupui leh ka fapa nena kan kal ṭumin sava kan hmu tlêm hle a. Ramparva pakhat chauh lo chu chiang takin kan hmu lo. Lenkhang an lo zar a, ni lêngin pakhat emaw lek an man ṭhin a ni awm e. Sangha hi kum nga vel tal chu man miah lo se la, a awm sa bak hi ram dang sangha dah lut miah lo bawk se tih hi kan tlawh ṭuma ka rilrua lo awm a ni. Ram dang aṭanga nungcha lak luh hian a awm sa a tirem thei tih hi mithiam ṭhenkhat sawi dan a ni a, ka pawm zawng tak a ni.

Rural tourism leh Pala Tipo: Pala Tipo kan sawi ruala sawi rem tak nia ka hriat chu ‘rural tourism’ hi a ni a. He lam hi thui tak sawi tur keini ang chuan kan hre ve hauh lo naa thahnemngaih thilah kan han sawi lang ve dawn a ni.

Pala Tipo bul hnai leh a panna kawng dungah khaw te tak te te a awm a. New Laty, Laty, Phura khua te hi Pala Tipo entute kal tlang tur khua an ni a. Tin, he dil atanga hla vak lovah hian Tokalo (Tawngkawlawng) khua leh a dangte an awm a. Pala Tipo tlawhtute tana remchang takin heng khaw behchhan hian State sawrkar leh Mara Distric Council ṭangrual hian Rural Tourism lamah hma la ta se heng khuate tan hian sum lak luhna ṭha tak a ni thei awm e. Kan tarlan tak angin dil ngau ngau hi chu a aia lian leh ropui a tam a. Ram danga awm lo chu hnam ziarang leh khawsak dan te hi a ni. Chu chu khualzin hipna hmanruaah remchang taka hman thiam a nih chuan he lai vela khawsate tan malsawmna a awm thei ang. He lai bial chauh lo pawh, Mizoram khawchhak tlangdung lamah te pawh Rural tourism lam hawia hma lakna chak leh tha tak awm se a duhawm hle mai.

Rural tourism hi tourism department mal khaia chet chhuahna tur chi a ni lo va; department hrang hrang, Agriculture lam te, Arts and Culture department lam te, PWD te, Forest and Environment te, Rural Development te, Power and Electricity te, PHE te, Tribal Affairs te, Village Council te, tlawmngai pawl hrang hrang te leh a dang eng emaw zat thawkho tur an awm thei ang. Kan tar lan zulzui leh a bakte pawh Sawrkar laipui lamah dawr tur an awm thei bawk dawn a ni.

Rural tourism hi a kal fuh chuan thingtlâng mite tan eizawnna a ni thei a; chu bakah an eizawnna pangngai baka sum lak luh belhchhahna kawng a ni thei bawk a ni. Thingtlânga awm ngai lo eizawnna kawng thar a siam a; chu chu thingtlâng mite tan bawk a ni. Khawpuia pem lut kher lo leh sawrkar hna thawk kher lova eizawnna an hmuh theihna kawng ṭha tak a ni thei bawk a ni. A ṭhat lohna lam pawh sawi tur a awm ngei ang. Mahse tih tak zeta hma laka, environment leh hnam ziarang tichhe lo zawnga ruahmanna siam a nih a, enkawl zuina a ṭhat bawk chuan hlawkna a ni thei thung a ni. Ram chhung sum che vel khawpui leh a chhehvel chauha insawr bing lovin thingtlâng lam a thleng ve thei a; tin, mihring inhriat tawnna te, khawsak dan leh kalhmang inhriatsak tawnna ṭha tak a ni bawk a. Mizoram pawn lam chauh ni lo, Mizoram chhunga cheng khualzin an tam phei chuan inpawh tawnna hian inpumkhatna a siam ngei bawk ang.

Khawtlâng mipui huap ngeia ruahmanna siam a ngai a. Mikhual dawnsawn dan ringawt pawh hi a chhe lam a ṭha lam awm thei a nih avangin inzirtir a ngai hle. Khawchhak tlângdung kan fannaah khan sawrkar hmasa hun laia SEDP hnuaia sak niawm tak Homestay ka hmu a; mihring inriahtirna hmun atan chuan a zia lo mah mah a ni. A hun lai khan a enkawl dan lam leh mikhual dawnsawn chungchangah inzirtirna a awm lo a ni mai thei.

Pala Tipo chauh lo pawh, kan rama khualzin hîp thei chi te hi ruahmanna fel tak nen, mipui huap zo ngeia cheibawl a, Rural tourism tihchangtlunna atan siam ni se, ram pawn atang kher lovin, kan ram khawpui hrang hrang aṭangin mi tam takin an tlawh duh ang a. Thingtlâng mite tan eizawnna ṭha tak a chang thei a. ram chhung sum leh pai insem rualna kawng a ni thei a, kan inpumkhata zelna tur a ni thei bawk.