Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

RINGTUTE LEH RAM RORELNA

Mizoram Presbyterian Kohhran chuan kum 2026 Puitling Sunday School-ah Kristiante leh Ram Rorelna kan zir a. Ni 17 May 2025-ah khan ROM TLUK CHHIAT LAIA KRISTIANTE LEH RAM RORELNA’ tih thu kan zir a. Zirlaibu ziaktu chuan Rome lal ram tlûk chhan pathum a tar lang a; eirûkna leh ram inthen darhna leh rampawn atanga rûntute an ni. Heihi ngaihtuahna tithui zet mai a ni a. A hma lawkin Constantine-a a lo lal a; Kristiante an zalen ta tih kan zir a. Chu chu A 327 vel a ni a. Constantine-a hnuah chuan Rome emperor-te chu pakhat chauh lo chu Kristian hlir an ni ta bawk a. Mahse an daih rei lo hle, Kum 150 an daih hram a ni ber. Zirlaibu chuan Rome lal ram hian kum 500 vel a awh e a ti a. Chu chu BC 27 atangin a chhiar a. Heta ‘Lal ram’ a tih hi Rome Empire kha a ni a. Chu chu Kaisara Augusta’n a khingpuite a hneh a, Rome thuneihna a chan pumhlum atangin a chhiar tihna a ni. Rome rorelna hi Empire an nih hma hian a lianin a ropui em em tawh a. BC 509 vel atangin lal nei ṭhin khan an lal paihthlain Republic an lo ni ta a. Kum 500 dawn lai Republic an nih hnuah Julius Caeser a lo lian a, mi mal lalna a rawn tung ding a. Rome Republic chu Julius Caeser-a hun laiin a tawp ta a ni ber e. Julius Caeser chu kum BC 44-ah an that a; tualchhung indonain a zui nghal a. Tualchhung indonaah Julius Caeser-a rokhawmtu Octavius-a chu chakin Kaisara Augusta tia khawvel hriat a ni ta a ni. Republic an nih lai khan Greece an hneh a, Palestina an tukdawl a; tunlaia France kan tih te, Belgium kan tihte hi Julous Carser-a hun lai khan an hneh hman a; ram zau tak an awp daih tawh a ni. Tichuan Rome ram ropui tak mai chu Constantine-a pian hma hian kum 1000 zet a lo awm tawh a nih chu.

Kristian an rawn lal a, kum 150 lekah a tlu ta mai hi kan tan zirlai pawimawh tak a ni ngei ang a; eng nge kan zir chhuah tih erawh chu ngaihtuah tham tak, inang lo tak tak a ni thei awm e. Constantine-a chu kum AD 306 atangin a lo lal ṭan a; Rome Emperor zinga Kristian ni hmasa ber a ni. A hnua amah thlaktute pawh Julian the Apostate tih loh chu Kristian vek an ni a, kan tarlan tâk angin kum 150 an daih hram a. Engati nge khati taka ram ropui ṭhin kha a tluk theih mai le.

Kumin puitling Sunday school zirlaibu hian Isua pian laia Rome roreltute leh Kohhran din tirh hun laia roreltute chuan dikna an ngai sâng a; rorelna dik a awm theihna turin theihtawp an chhuah tiin tum hnih lai a tar lang a(Zirlai 10na leh Zirlai 15na). Constantine-a a lo lal hnu, kum 150 vel leka Rome lo tlu chhe ta chu a chhan hrang hrang an sawi thin zingah zirlaibu ziaktu chuan pathum a rawn tar lang a. chung zinga pakhat chu eirukna a ni kan tih tawh kha. A chhan dang hi sawi lovin hei hi lo ngaihtuah ta ila kan tan darthlalang ṭha tak a ni thei ang. Constantine-a a lo lal a, a hnuah a fate an lo lal zui zel a; sawrkar chuan Kristian sakhua a pawm satliah lo va, a duhsak a, kohhran mite pawh sawrkarah an thu ta viau a ni. Chu mi lo kal zelah, Rome tlukchhiat dawn lai velah phei chuan kohhran thuneihna a lian hle tawh tih kan zirlai atangin a lang thei a. Chuti chunga ram rorelnaa eirukna lo lang ve, lang ve satliah pawh ni lo, kum tam tak nghet taka lo ding tawh Rome tluk chhiat chhana lang thei khawp a ni hi a mak hle a ni. Rome roreltute leh emperor ngei te pawh Kristian an ni tawh a. Engtizia nge ni dawn le!

Thu pahnih i han tar lang teh ang.

A hmasa atan: Sunday School zirlaibuin a tarlan angin Kristian sakhua chu sawrkar sakhua a lo ni ta a; sawrkarah dinhmun pawimawh tak tak an chelh ta hial a. Hetiang hi a nih tak avang hian Isua zirtirna lam aiin sawrkar leh politics lama dinhmun ṭha neih theihna kawng leh thuneihna fawng vuan tura rahbi pawimawh anga ngaiin mi tam tak kha Kristianah an inchhal ta mai a ni thei ang. Chu chu an hun laia Rome ram rorelna chhiat chhan pawh a ni thei ang. Mizoramah chuan Kristian sakhua hi sawrkar sakhua chu a ni hauh lo naa, vantlang leh politics lama dinhmun ṭha duh tan Kristian nih loh ngam chi a ni lo va. Kan politician te, kan khawtlang roreltute pawh, Mizo zingah ngat chuan Kristian vek an ni a, kohhran mi ṭha tak vek an ni zel mai. Mahse Rome tlûk chhiat chhan zinga eirukna a lo lang ve tlat ang mai khan, kan ram ṭhanmawhbâwk zîngah eirukna hi sawi tel loh theih loh a ni tlat mai.

A pahnihna: Ṭha tak leh ropui taka bul ṭan a pawimawh rualin a tawp thleng tur ṭan lak a pawimawh zia a lang thei. Constatine-a khan bul a ṭan ṭha viauin a lang a; mahse a hnu zela Kristian emperor leh roreltute khan an tawp an thleng zo lo tiin sawi ila a chiang thei ang. Tun thleng hian bul ṭan that a pawimawh rualin a tawp thleng zo tura tan lak reng pawimawhna hi kan sawi nep thei lo. Intlansiaknaa a bul ṭan ṭha tak, a tawp thleng zo lo chuan lawman a la thei lo tih kan hre vek mai. Tirhkoh Paula kha Kristian a nih ṭan dan a ropui tih loh rual a ni lo. Damaska daiah Isua a rawn inlar a; hai rual loh a ni. A tawn ang tawng ve hi mi dang an awm lo a ni ang, sawi tur reng reng kan hre lo. Mahse a bul ṭan dan hi a duhtawk mai lo. A lehkhathawnah, ‘tiamchin lam a pan ṭalh ṭalh’ thu a la sawi tho a ni. Damaska daia a thil tawn ropui tak kha a duh tawkin hmalam pan tum ta lo se a lehkhatahawn te hi chhiar tur a awm lo mai thei a ni. Lal Saula leh Solomona te hi bul ṭan ṭha tak, tiam chin thleng zo lo tiin kan sawi thei ang. Saula chu Israel fate chunga lal hmasa ber ni turin zawlnei Samuelan hriak a thih a; a dinhmun a ropui hle. Mahse rorel a thiam lo va, a thih hmain Pathianin a hnawl daih mai a ni. Solomona chu lal a han ni a. Pathian biak in, Temple ropui tak mai a sa a; chu mai ni lovin Pathian duhzawng takin, ama tana ropuina dil lovin mipui chunga rorel tura finna a dil a. A chungah Pathian a lawm hle a; a dil loh malsawmna dang thlengin a vur a. A lal bul ṭan dan hi a ropui a ni. Mahse a lal tawp lamah Pathian lung a tiawi lo va, ram chu hmar lam leh chhim lamah ṭhen darh a ni dawn tih hriattirin a awm ta hial a ni.

Mizoramah pawh bul ṭanna ṭha leh ropui ni awmatak, a tawp lam zuih tlat a awm fo niin a lang. Sawrkar laipui atang leh state sawrkar bil ngei pawhin hmasawnna tur thil pawimawh leh tha tak tak an ti chhuak thin a; ropui takin bul min han ṭansak a, a tawp lam a zuzi leh tlat thin a ni ber a. Sawrkar hmalakna hrang hrang, flagship programme tia sawi theih turte pawh kan nei thin a; ropui takin hma min laksak a; mahse kan beisei a phak lo fo thin a ni. Tuna kan sawrkar hrawn mêk hi bul ṭanna ropui tak, mipui thinlunga beiseina lian tak nen an rawn ding chhuak a. Term khat em pawh an la sawrkar lo naa engtin tak nge an kal zel ang tih hi kan ram tan a pawimawh hle a ni. Ropui taka bul ṭan a tiam chin thleng zo lo zingah tel lovin tiam chin thleng ngeia kal turin mipuiin kan duh a ni. Chu chu an party tan mai ni lovin Mizoram tan leh kan tu leh fate tan a ni.

He khawvela kan awm chhung hian roreltu fel leh ṭha, sawisel bo kan nei dawn lo va, chutiang chu beisei chi a ni lo. Tute mah hi vantirhkoh anga fel fai kan awm lo. Politician chauh lo pawh, sawrkar hnathawkte, mipui nawlpui te pawh hi misual chhandam ngai vek kan ni. Hnampum leh mi mal pawhin tih sual chang te, tih fuh loh chang te a kan nei ngei ang. Mahse, kan tihsual atanga inzir fing a, hma lam pan zel tur kan ni. Kan thil lo tihsual tawhte kha insiam ṭhatna atana kan hman phawt chuan hma lam panin chawl lovin kan kal thei ang.