Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

RINGTUTE LEH RAM RORELNA -2

Chhuak hmasa lama kan ziah tawh angin Mizorama kohhran lian ber Mizoram Presbyterian Kohhran chuan kum 2026 Puitling Sunday School-ah, ‘Kristiante leh Ram Rorelna’ kan zir a. A ziaktu leh zirtute hi Kristian vek kan nih avangin kan zir dan kalhmang pawh Kristian rilru milin a kal lo thei lo a. Chu chuan pelhe takin thil min thlirtir thei thung a ni. Ngaihtuahna zau tak kan hman theih hlauh takin tih thu-ah ram rorelna leh ringtute chungchang kan ziah kha han chhunzawm leh lawk ila.

Rome Empire chu Kristiante an zalên hnu, Emperor pawh Kristian an nih hnuah kum 150 awrh a awh e kan ti tawh a. Kristian sakhua kha ram rorelna atan hman tlak a ni lo tihna ni lovin a mihring lam khan an zir lo hle a ni tih a chiang mai. Chungte chu an ram rorelna chelhtu emperor leh a ṭhuihruaite leh hmun hrang hranga emperor aiawha roreltute kha a huam vek a ni. Kristian an ni hlawm tak naa, Puitling Sunday School zirlaibu atang hian khangho khan Isua rilru an pu phak lo va, Isua zirtirna angin mipui an enkawl lo tih a chiang hle.

Rome Empire a tlûk chhiat hnuah Kohhran a ropui tial tial a. An chanchin keini anga duangin kan han hriat theih chinah pawh kohhran hruaitu thleng khan khawvel lalna leh thuneihnaah an tuihal a; sum leh pai ûmin ram zau pui pui an nei a, in ropui tak tak an sa bawk a. chu tih laiin mipui an rethei em em mai a ni. A vanglai chuan Catholic Kohhran khan Europe ram hmun thum a ṭhena hmun khat zet a nei an ti. Rome tlak chhiat hnuah Rome Bishop a lo lian zel a; khawthlang kohhran chunga thu neitu niin Pope nihna nen ro a rawn rel ta a. Khawvel lalna nen a inthuam tel ta a ni. Pope chauh a ni lo, kohhran hruaitu dangte pawh Pope thla zar hnuaiah lalna leh thuneihna nen an inthuam tih loh rual a ni lo. Lal Isua zirtirna ang takin ro rel se la, Europe history a danglam daih ang tih a chiang hle a. Ram hrang hranga revolution rapthlak tak takte kha a thleng kher awm lo ve.

Lal Isua chu lei leh vanah lalber a ni naa mihring zinga lalna leh thuneihna, khawvel politics lamah a lut ve lo. Mipui sangnga hrai thuah pawh kan hmu. Mipui khan lalah siam an tum tih a hria a, a kiansan mai a ni. A thawhleh hnua a zirtirten, “Lalpa, tunah hian em ni Israelte ram i pek leh dawn?” tia an zawh pawhin lei lal anga rorel tumna lam hawiin a chhang lo. Khawvela tisa lal ram din a tum hauh lo naa a zuitute, Kristian rama mite khan Pathian ram leh tisa lal ram an thliar hrang lo va, kohhran thlarau lam nunin harsatna a tawk a; Kristian leh Kristian ngat kha chem sen lekin, sakhaw hmingin an indo vak vak mai a ni. Sakhua leh politics chawhpawlh hi fimkhur ngai tak, kal sualpui awl tak mai a ni tih a chiang hle awm e.

Khawvel ram hrang hrang han thlir ila, sakhaw behchhana ram inkaihruaite hi zalenna awm mang lo tak ram an ni zel mai. Arab ram hrang hrangte hi Islam dan hmanga ram rorelna kapui an ni a; zalenna a awm lo va, sakhaw tlem zawk leh sakhaw dang tan hmun chêp tak an ni zel a ni. Islam ramah mipui rorelna kan tih mai democracy a hlawhtling fo lem lo a. A chhan hrang hrang a awm thei ang. Mithiamte phei chuan thui tak sawi tur an hre ngeiin a rinawm. Mahni thlir dan atangin han thlir ila, an sakhua hi kan puh lo thei lo va, an sakhua mai bakah, sakhua leh sawrkar an kal kawptir ṭhin hi democracy daltu tam tak zinga pakhat a ni ve ti ila kan uar lutuk dawn em ni? Democracy a hlawhtlin theihna tur chuan mipui rilru a zalen a ngai a; Islam sakhuaah erawh mipui ril a zalen tak tak lo. Khirh takin an inenkawl zel a ni. Democracy atana pawimawh pakhat chu thu chhe remna , judiciary hi niin, chak tak a nih a, sakhua emaw, pawl eng emaw ṭan bik a nei tur a ni lo. Islam ramah chuan an judiciary hi Islam sakhaw kalhmanga kalpui a ni fo thin a; Sharia Law an hmanna ramah phei chuan judiciary chu Islam sakhaw hnuaiah a awm tihna a ni a, zalenna puitling a awm thei lo. Chanchinbu lam zalenna hi democracy lungphum pawimawh em em, a tel lova democracy awm thei lo ang hiala sawi theih a ni a. Chanchinbu zalenna kan tih hian chanchinbu leh thu thar theh darhna chauh a huam lo va, mi tinin zalen taka an ngaihtuahna an puan chhuah theihna hi a ni. Chutiang taka zalen chuan Islam sakhaw lalna ramah mi an awm meuh lo. Khawthlang miten zalenna an sawi ang kha an thleng phak lo a ni. Heng ramahte hian naupang rilru zalen tak ṭhan lenna a awm meuh lo. Zirna hi anni ramah chuan Islam sakhuain a khuahkhirh tlat a. Naupang lo ṭhang lian pawh zalen takin a rilru a ṭhang lo ang tih a chiang hle a ni. Heng thil pathum, Judiciary zalenna te, thuziak mi leh thupuang darhtute zalenna te, zirna zalenna te hi Democracy lungphum pawimawh, Islam sakhaw lalna rama zalen si lo an ni a, democracy a ding nghet tak tak thei lo a ni. Europe pawh kha, Rennaissance, Kohhran Siamṭhatna, Scientific revolution leh a dangte kha lo thleng lo se, tunlaia Islam ram ai hian an zalen bik lo mai thei a ni.

India ram hi kan vannei a, sakhua kan zalen viau mai. Mahse hun leh kum a ral a, thil a inthlâkthleng a; India rama sakhaw lian ber Hindu te chu an “harh thar” a ni ber a. RSS leh VHP te thlawp hlawh tak mai party an rawn sawrkar ta a. Sakhaw te zawk an chêp tial tial mai a ni. Tunah phei chuan anmahni sawisel chu ram leh hnam dotu ‘anti-national’ ang maiin an chhuah ti tih der tawh a nih hi. Sum an ngah em em mai a, keiniho lah hian sum kan duh em em mai bawk si a; kan hmabak hi ngaihtuah ngun ngai tak a ni. A hmaa kan tar lan democracy lungphum pawimawh tak tak zinga pathum kha India ramah hian eng dinhmun nge an nih mêk tih hi chhut tham a ni ta. Judiciary chu Danpui hnuaia thawk an nih avangin innghahna tlâk tak an la ni a. Thuziak mite leh thupuang darhtute dinhmun erawh hi chu zalen viau anga a lan ang hi a ni tawh lo mai thei a ni. Thil hre thui deuhte sawi hmangin Media lian tham chin chu an thunun deuh vek tawh phawt mai a. Chu chuan heng kan sawi te hi ṭan lam neiin a siam a, an zalenna a zîm sawt tihna a ni. Zirna lamah pawh Hinduism firfiak rilru a lang ṭan a tih theih ang. University pakhatah chuan University Library-ah an lehkhabu duh loh zawng a awm em tiin an kaihhruai zirlai pawl an che chhuak a, an duh loh zawng chu paih bo an tum hial a ni. Zirlaibu siam ṭhat duh dan thlengin sakhuain huhâng a nei ta hial awm e. Naupang zir tura siam History buah chuan Moghul Dynasty leh Delhi Sultanate chanchin paih duhna a lo awm ta hial a. Chu chu kum 600 chhung zet history a ni. History nge ṭuanthu tih hriat loh, Hindu lehkhabu lam Mahabharata lehkhabua thute dah belh an duh ta tlat zawk a. Heng hi sakhua leh sawrkar a kal dun tlat vang tih loh rual a ni lo. India ram history chu Hindu history anga ziah tum tlatna leh Hindu sakhaw mita thlir tum tlatna a awm tawh a. Tun ang zel hian India ram hi kal se la, kum sawmnga a ral leh meuh chuan Islam ram ang maiin kan awm thuak mai awm e. Chuti ang a lo thlen vaih chuan sakhaw tlêm zawkte kan chêp hle ang.

India rama awm kan ni a; kan sum leh paite hi India sawrkar atanga lo kal an nih avangin India sukthlek hian min nghawng nasa lo thei lo. Mizoramah chuan kan hruaitute zawng zawng, a fawng chelh chin hi chu Kristian an ni zel a. Pathian duh dan angin, rinawm leh taima takin kan hruaitute hian min hruai zel se la, eirûk leh hlemhlêtna dangte hi nêk chêp se, dan hmanga rorelna hi tung ding zel bawk se la, kan ram te tak tè hi kan tu leh fate tan chhuan tlaka hnutchhiah ngei han tum teh se. Tuna India ram boruak a la ziaawm lai hian kan state intodelhna tura theih tawpa kan beih a ngai a. Kan hotute hi Kristian ṭha tak, kohhran mi leh sa an ni a, a hranpaa Camping centre buatsaihsak ngai kher lovin theihtawp chhuahin ṭan han la hram teh se.