Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

JULY THLA

Nikir thla kan hmang zo a, Vawkhniakzawn thla kan thleng ta a, kum 2026 chu a chanve kan hmang ral ta der mai. July thla kan han chuan kaia, July ni thum kan thlen chiah hian ni zât zela chhiarin kum chanve chiah chiah kan thleng tihna a ni.

Kum tir atanga kan hun hman dan te kha han thlir let hlawm ila, a lungawithlak kan ti em? Kum tir lam atanga kan hma lam hun atana kan ruahmannate kan inbuatsaihna te kha eng angin nge kan bawhzui tih te hi zawhna pawimawh tak a ni. Keimah hi ka han inen a, ka tum ang thil ka ti lo nasa hle mai a; hetiang thu han ziak ngam tur pawh ka ni lo awm e. Ka lehkhabu buatsaih tum pawh ka duh angin ka kalpui thei lo va, chhungkhat laina lah chu ka tlawh hman reng reng lo va; ka tum angin hun ka hmang ṭangkai tawk lo va; khawtlang leh kohhran tan ka tangkai lo va; ka tum ang leh ka duh ang takin kan chhungkaw tan pawh ka ṭangkai tawk lo hle a ni. Chuti chung chuan he lam hawi thu hi thai lan ngei ṭulin ka hre si a nih hi.

Kum a lo thar a, kan rilruin tihtur kan siamin kan ruahman a, kan hna lamah te tihtur leh hmachhawp kan siam a, chhungkua leh mi mal ang pawhin ruahmanna kan siam thin. Hei hi mihring ropui bikna tak pawh a ni. Ramsate hian mihring angin ruahmanna an siam ve lo va, kum khat tla em pawh hmalam hun thlirin an thawk ngai lo. Mihring erawh chu kum khat mai ni lo, dam chhung atana ruahmanna pawh siam thei turin Pathianin rilru leh ngaihtuahna tha tak mai a pe a ni.

Thufingte 16:1 thu angin rilrua ruahman lâwkna chu mihring lam chan a ni a, a hlawhtlinna erawh chu Pathian thu thu a ni chiang mai a. Eng thil pawh ruahman ila, kan thunun phak loh thil tam tak hian kan ruahmanna a titlawlh thei a ni. Khuarel chhiatna avangin kan tum angin kan ruahmanna kan kalpui thei lo a ni mai thei. Tun hnai maiah pawh ram dangah lirnghing na zet zet a lo thleng a. Mi tam takin harsatna an tawk a, an tum angin an nun kawng an zawh tluang thei lo tih a chiang hle a ni. India ramah pawh Sikim leh Arunachal leh Assam chuan tuilian leh leimin an tuar a, an nunphung kal lai a buai vek bawk a. Europe khawmualah ram hrang hrang chu khaw lum lutuk avangin an buai a, mi sâng chuang zetin nunna an chân tawh bawk a ni. Khawkhêng, thlipui ruahpui, leimin leh tui lian, lirnghing te, tlângkâng te, ṭampui mitthi te, hripui lêng avanga buaina te leh a dang tam tak, kan thunun phak loh thil a thleng a thleng fo thin a ni. Heng bakah hian khuarel chhiatna ni si lo, kan ruahmanna tisukuk thei thil dang kan chungah a thleng thei bawk. Sum leh paia tlâk chhiatna te, dam lohna avang te, chetsualna-(accident) te a thleng thei cheu bawk a. Ram ṭhenkhat leh hnam ṭhenkhat tan chuan sawrkar kalphung danglam avangte pawhin mi mal nun kawnga hmasawn tumna a tlawlh thei bawk ang. Mi malin a thunun phak loh, politics thli chhe tleh te, chi leh chi intihbuaina te, sakhaw innghirnghona te pawh a thleng thei a; khawvel ram ṭhenkhatah leh India ram hmun ṭhenkhatah ngei pawh a thleng thin a; tun thleng hian mahni in lum pawh luah thei lova râl tlan mi eng emaw zat khawvelah an la awm a; kan ramah pawh an la awm zel a ni.

Kan nunna ngei pawh hi kan kuta awm pumhlum a ni lo va; ruahmanna ṭha tak tak nei chungin mi tam tak thlanmualah an liam tawh a ni. Mihringte hi a upat dan indawtin kan thi lo tlat mai a. Pitar leh putar chauh an thi lo va, ṭhalaite, pa valai leh nu valai te pawh kum chanve chhungin an thi ta nual mai a. An hma lam hun thlira ruahmanna ṭha tak tak neite pawh an ni ngei ang. Vanduaithlak tak maiin an ruahmanna te bawhzui thei tawh lo turin an nunna a lo tawp ta a ni.

Kan kuta awm lo leh kan thuneihna leh thiltihtheihnain a tlin loh chin hi tam tak a awm ngei chu a ni. Chuti chung chuan kan duhthlanna leh kan inbuatsaih dan hi a pawimawh em em tho si a; Pathianin ngaihtuah theihna min pêk hmang ṭangkai a, ruahmanna siam ngei tur chu kan ni si. A hlawhtlinna lam chu kan kutah awm lo mah se kan kuta awm chin, ruahmanna tal chu kan siam ve ngei a ngai si a ni. Kan kuta awm chin tal pawh kan hlen chhuak lo a nih erawh chuan kan mawhphurhna kan hlen lo tihna a ni a, tu mah kan dem thei lo vang.

Kum chanve kal liam ta kha han thlir kir ila, Mizoram kan vanneih zia hai rual lohin kan hre thei ngei ang. Lirnghing lian tham te, ram kang nasa lutuk te, leimin leh thil dang, ram danga an tawrh anga nasa kan tuar lo va. Ram chagnkang Europe meuh pawh khaw lumin a tibuai a, nunna an chan a; kan ram khawpui Delhi pawh khaw lum nasa lutukin a tuam bawk a. Keini erawh chu kan vannei e mem mai a; khua a han lum deuh a nih pawhin ruah a rawn sur a, thlifim a rawn thaw a, a dai leh nghal diai diai mai a. Thlipui pawh tuar mah ila Pathian zarah ram dang thlipui ang em chu kan tuar lo. Tui lian avanga kan buaina pawh ram dang tawrh dan nena tehkhin chuan ziaawm tak a ni. Politics lamah pawh buaina leh harsatna lian tak kan nei lo. Kan ṭhenawm ram leh state dangte ana buai em em a; tualchhung indona nen, chi leh chi intihbuaina nen mipui an rum a; chuti ang karah chuan ram ralmuang tak kan la ni zel a; lawmna tur a tam hle a ni.

Tun thlenga kan la dam a, kum chanve kan thleng hi a lawmawm a. Mual liam ta te kha keini aia an sual vang a ni lo va, kan ṭhat bîk vanga la dam kan ni hek lo. Pathian khawngaihna liau liau a ni. Chuvangin, kum chanve kal liam ta kha kan tan dârthlalang lo ni se la; kum chanve dang kan la hmabak hi thlir ila; kan tihsual te, kan tihtur kan tih tawk loh te, kan tih loh tur kan lo tih tawhte kha hunin a liampui tawh a. Dârthlalang anga mahni inenfiahna atan hmangin, ṭan la thar leh mai ila keimahni tân bawk a ṭha ber dawn a ni. Dârthlalang hmaah kan ding a, kan hmai fai lo lai leh kan inthuamna dik lo lai kan tifai a kan siam ṭha ang hian, kan hun kal ta kha en lêt a, insiam ṭhatna tur dârthlalang a ni. Mihring nun hi hrui pawh mar anga mar pât thei a ni lo va, chak loh châng neia inchhuih palh theih a ni. Mahse, mi puitling chu a insiam ṭha a, a tihsual ngai tisual nawn lo tur leh, a tlûkna ngaia tlu tawh lo turin a fimkhur thin. Kum chanve hi bul ṭan ṭhat lehna hun remchanga hman thiam a pawimawh.

Mi mal chauh ni lo, sawrkar ang pawhin inen lêt fo a ngai ve a. Tuna kan sawrkar neih mêk hian term chanve a hmang liam tawh a. Inen lêt se la, an tihsual te tisual nawn tawh lo tur leh tih dan ṭha zawk kawng thar zawh turin inbuatsaihin ṭan han la se la; kan ram leh mipui tan malsawmna an ni ang. ZPM hi an vawi khat sawrkarna a ni a; chenna ngai loh rama chêng tih takah tihfuh loh palh an nei ve ngei niin a lang naa a tawpna a la ni lo. An tih fuh tâwk lohte kha dârthlalangah hmangin inen lêt se la, an insiam ṭhat phawt chuan mipui rilru an la hmin thei a ni. Insiam ṭhatna kawngah chuan hruaitutte hi ‘hruaitu’ an nih ang ngeiin hmahruaitu tur an ni. Party hruaitute, sawrkarnaa hruaitute hian hma han hruai se la, thil tih leh thu sawi kawngah kum chanve hi bung thar kaina hun atan hmang se la mipui tan malsawmna a nih bakah, anmahni party tan ngei pawh a ṭha hle ang. Thuneihna ngah apiangin mawhphurhna an ngah a. An insiam ṭhat chuan nghawng ṭha pawh a ngah ngah nge nge dawn a ni.