Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
KAL HMASATE
Kumin Nilai leh Beihrual thupuiah Presbyterian chuan Mizo Hlaphuahtute kan zir a, Zosapthara behchhanin eng eng emaw kan ziak tawh a. Zosap ni lo, Mizo ngei hi sawi lan phu tak tak kan ngah hle a; kan mi hmasate chungchang hi kan sawi kim seng lo va, kan hriat chin pawh tawi hle mah se tlêm te tal kan sawi lo thei lo a ni.
Kan mi hmasate kha thiamna lamah sâng tak an thleng vek lo va; tunlai mite degree neih ang phei chu an nei phak hauh lo naa an kut chhuakte erawh chu a ropuiin a hlu em em vek mai a, theology ril leh thuk tak tak, tawi fel tak leh fun kim takin hlain min puan chhuahsak thin a ni.
Kum 1950 hma lamah khan zirna leh thiamna lamah Mizote kan la sang lo hle mai a. Mi nawlpui hian lehkha an la zir tak tak thei lo va, mi thiam tlem te chauh kan la nei. Pathian Thu zirna lamah pawh kan la thleng thui teh chiam lo bawk. BD pass chhuak an khat pharh pharh hle a, Theology lama ‘doctoral’ phei chu kan la nei lo hial a ni. Mahse, kan mi hmasate kut chhuak, an hla phuah tha tak tak han en hian Pathian Thu an hmu fuhin an man chiang em em tih hi phat rual lohin an hla atang hian a hriat theih a ni. Pathian ropuizia leh rilzia an hre chiang a, ‘mihring mihrinna hian’ a chhût phak lo tih an hria a (Chawngkhupa KHB 36); mi fingten an mihrinna behchhana an chhut chhuah phak loh a ni tih an man fuh hle a ni. Pathian hmangaihna te, Isua tawrhna te an hre chiang a; Isua thihna leh thawhlehna hmanga chhandamna lo awm an hmu chiang a; chu chhandamna chuan eng nge mihring tan a rawn thlen tih pawh an man fuh em em hlawm a ni. Heng Kristian Thurin laimu leh pawimawh tak tak te hi an hla phuah hmangin an puang chhuak a. RL Kamlala a hla châng tawp ber a, “Aw, min hrilh rawh thûkna ropui, Ranthlêng leh thing ânchhe dawng leh, Vâna lallukhum a inzawm, Lei Eden leh Salem thar nen,’ a han ti maite hi, tlar li lek a ni naa Thuthlung Hlui atanga Thuthlung Thar leh chung lama vân pialral a suihzawm vek a ni.
Engtin nge heng hla ril tak tak hi zir sâng viau si lova an phuah theih kan tih chuan “Pathian Thlarau pawlna leh kaihhruaina a ni,” tih hi kan chhanna tur a ni. Hla an phuahin kal pahin an phuah mai mai lo. Pathian lam hawiin, Pathian lama an thinlung hlan pumhlumin hun an hmang a; Pathian Thlarau pawlna an dawn ang zelin hla an rawn phuah chhuak ta mai a ni. Tun thlenga Mizo Kristiante thinlung an la luhchilh theih dan atang ringawt pawh hian hla an phuah satliah lo va, sermon nung ropui tak hlain min pe a ni kan ti thei ang. L Kamlova hlain, “Tui leh leilung reng an din chhuah hmain, Hriat phak loh Pathian i lo ni,” (KHB no 8 chang 3na) a ti a. Hriat phak rual loh Pathian chu kan hlaphuahtu hmasate khan Pathian Thlarau awmpuinain, rinna mitin an lo hmu fiah hle a ni.
Chuvangin, an dawn ang Pathian Thlarau awmpuina kha kan dawng ve a nih loh chuan an hlate hi lo tihdanglam mai mai loh a ṭha ber mai.
Kan mi hmasate kha hla an phuah hrim hrim piah lamah Mizo hnam tan hnam rohlu min hnutchhiah tih loh theih a ni lo. Hnam dang neih ve hauh loh, Mizo irawm chhuak lengkhawm hla thluk min siamsak a. Hei hi Mizo hnam pual liau liau a ni. An hlate hi han enchiang ila, hla anga sa lova a chham a kan chham pawhin a kal tluang zaih zel a; chhiar ringawt pawhin a thuchah kan pawh thei hial a ni.
Hla phuahtute chauh lo pawh, hla letlingtute pawh kha an fakawm hle mai. Entirnan pahnih khat lek han tar lang ila. Hrawva hla lehlin, “Aw, vân lêng rual, zaithiamte u” (KHB No 80na) tih leh Rev Liangkhaia lehlin, “Hlau suh, ka awmpui che,” (KHB No 435) tih te hi lehlin tih hriat loh khawpin a nalhin a mawi a ni.”Ram loh tui thiang cham dêl chungah, Berâmpu ṭuannaah,’ Vân zâwl kawlkûng khi zawng ila, Kan la tawng leh ang che’m?” (KHB No 80); “Ropui chung siar ang, Ka kawng a rawn en,’ Lei ni êng ral hnuin, Thangvân eng rii riai, .. Isua, chunglûm lai ni, malin min kalsan lo vang,’ (KHB No 435) tiin Mizo takin an let thei a ni. Heng bakah Rev Bankuaia lehlin, “Aw fak r’u, Pathian Berâmno” (KHB No 74) leh mi dang lehlin tam tak, tha tak tak a awm bawk a. An lehlin lai hian Pathian hruaina leh awmpuina an chang ngei ang tih a chiang hle a ni.
Kan mi hmasate kha inngaitlawm tak leh thuhnuairawlh tak an ni hlawm a. Anmahni hla phuah ngei pawh ‘ka phuah’ emaw, ‘ka siam’ emaw ti mai lo vin, inngaitlawm takin, ‘Pathian hnen atanga ka dawn a ni,’ an ti fo thin a. Upa Siamliana chuan, “Ka nihna chu in hria a. Siamliana phuah a ni lo va, Siamliana hmanga Pathian thiltih a ni,” tiin a hla phuah chungchang a sawi a. (Mizo Hla leh A Phuahtute 126pp Ed B. Lalthangliana). “Ka ralthuamna ka dah ngam lo,” tih phuahtu R Thanghuta pawhin a hla phuah reng reng hi ‘Pathian min pêk’ a ti ṭhin a(ibid 114p). Mizo Kristian hla lar tak, Kristian hlabu no 434na “Aw Lalpa, Chungnung ber, kan fak hle a che,” tih phuahtu Upa Thanga pawhin he hla hi, “Ka phuah pawh ka ti ṭha ngam lo, Pathian min pêk a ni,” a ti bawk a ni. Anni chauh lo pawh hi heti anga inngaitlawm taka an kut chhuak sawi thin an ni hlawm a. An kut chhuak avanga mihring lam ropui tumna rilru anmahniah a awm hauh lo mai kha an fakawm a, chawimawi an phu hliah hliah a ni.
Tun hma deuh aṭang tawh khan hla ṭhenkhat chu a phuahtu nia hriat dan inang lo a awm avangin inhnialna a lo chhuak zauh zauh tawh thin a. Kha kha thil mak a ni lo. Kan mi hmasate khan an hla kha anmahni puala neitu nihna hauh an tum vak lo niin a lang a. Pathian fakna hla an phuah thei kha an lawm em em a; kan sawi tawh angin mihring lam intihropui tumna an nei lo va, an hlate pawh neitu nihna nena hauh an tum ngai lo a ni ngei ang. Chu bakah mi thenkhat chu an vanduai a, an hlate kha dahthatna mu mal an lo nei lo va, vanduaina avanga an hla tham ral ta pawh a awm ngei ang tih a rin theih. Entirna atan, Upa Zasiama chu a hun laia natna hlauhawm tak TB veiin a thi hlauh mai a. A mutbu leh a thawmhnaw mai bakah a diary/note bu nen lam an hal ral vek a. Chuvangin a kut chhuak eng eng te nge tih a chiang thei ta tlat lo a ni. Kan mi hmasate khan an dam lai khan an hlaphuahte kha chiang taka thliar fel a, hauh an lo tum lem lo bawk nen, chiang lo a awm ta thluah mai a ni awm e. Ṭhangtharte erawh chu kan zia a lo dang ta a, kan khawvel a lo danglam ta bawk si a; hlaphuahtu dik hriat duhna kan lo nei ta hlawm a ni. Hun leh kum a ral a; a hun laia chhinchhiah fel tawk loh leh chiang tawk lo avangin inhnialna a lo chhuak ta a ni ber awm e. Eng pawh ni se, a phuahtu dik tak hre lo mah ila, an hla hmanga Mizo Kristianten Pathian thlamuanna leh awmpuina kan dawn ṭhin hi a hlutna a bo thei lo va; chu chu kan mi hmasaten hla an lo phuah chhan ber pawh a ni a. A phuahtu dik hriat kan tum avangin kan mi hmasate inngaihtlawmna leh thuhnuairawlhna kha theihnghilh hauh lo bawk ila a duhawm hle ang.
A pawimawh ber chu a phuahtu aiin an hla hmanga Pathian Thu an puan chhuah hi a ni. Pathian Thlarau awmpuina changin hlain Pathian Thu an puang a. Pathian Thlarau pawlna aṭanga phuah an nih avangin an hla thuchah hi tun thleng hian an la nung reng a ni.