MI FING NGE MIHRING

Mizo Kristian tawh phawt chuan Pu Chawngkhupa hming hi kan hre vek awm e. Tuna kan hman mek Kristian Hlabu-ah hian a hla phuah, ‘Aw khawngaihtu Pathianin’ tih hi number 36na-ah dah a ni a. A thunawnah chuan, “Mihring mihrinna hianin, A ngaihtuah chhuak zo lova che, Ka Chhandamtu, i thurûk hi,” tih a ni a. Tunhma, kan la naupan deuh lai kha chuan “Mi fing mihrinna hianin” tiin kan sa ṭhin a. Tunah chuan, “Mihring mihrinna hianin,” tiin Kristian Hlabuah dah a lo ni ta a ni. Pu Chawngkhupa phuah dan chu, “Mi fing mihrinna hian” tih hi a niin mi thenkhat chuan an sawi a. “Mi fingte meuh pawhin an mihrinna behchhanin an chhût chhuak zo lo,” tih hi a sawi tum leh a phuah chhan a ni an ti bawk.

A phuahtu phuah dan dik zawk lam chu kan hre ve hauh lo mai a. Kan sawi tum pawh a ni ber lem lo. He ṭawngkam pahnih inang tak, inang chiah si lo behchhan hian ngaihtuahna kan târ lang mai dawn a ni.

‘Mihring mihrinna’ chu mihring nihphung leh a zia sawina ṭawngkam a ni ber awm e. Sakhua leh thlarau lam tel lo, rinna leh inlarna lam hawi lo, mihring a nihna mai kha a ni a. Chu mihrinna chuan Chhandamna thuruk a ngaihtuah chhuak zo lo tihna a ni thei ang. Mihring mihrinna han tih chuan tute pawh hi min huam tel vek a. Mihring zingah kawh bik a nei lo. ‘Mi fing mihrinna’ tih erawh chuan kawh bik a nei a. Mi nazawng kan tel lo va, mi fingte a kawk bik a ni. Mi fingte chuan an mihrinna behchhanin chhût mah se an chhût chhuak zo bîk lo, a tihna a ni ang. He hla hi Aizawl Jail-a a tàn lai, kum 1936-a a phuah a ni a. He mi kum hian tihduhdahna a tuar nasa hle a. Kut an thlâk a, an phuar bet a, an vaw hrep bawk a. Mi tam takin mi â-ah an ruat a. Mi â nia ngaitute hi Kristiante pawh an ni bawk awm e. Tichuan, mi â anga ngaiin kawl an buntir a, Aizawl jail-ah an khung ta hial a ni. A phuah hun laia ama dinhmun han thlir hian ‘Mi fing mihrinna hianin, A ngaihtuah chhuak zo lo va che,” tih hi a phuah dan ngei niin a rin theih a ni. Miin rilru kim lo leh a ah an ngaiin jail-ah hial an khung a; chutih laiin khawvelin ‘finga’ a ngaihte chuan an mihring rilru leh ngaihtuahna hmangin Chhandamtu thuruk hi an chhut chhuak phak lo a ni tiin a rawn au ta a ni thei ang em?

He hla châng khatna leh châng hnihna han en pawh hian a thunawna ‘mi fing mihrinna hianin’ tih hi a inhmeh hlein a hriat tlat a ni. Châng khatnaah chuan, “Thlarau min pêk lâwmna hi, Khawvêl finin a zo lo ve,” a ti a. Châng hnihnaah chuan “A thûkin a va sâng êm, Khawvêl fin zawng aiin,” a ti bawk a. Miin mi â angah ngaiin kawl hial an buntîr a, mahse, mi finga inngaite ngei pawh chuan Pathian hmangaihna an chhût chhuak thei lo va, an finna atangin an hrethiam zo lo bawk a ni tiin a puang chhuak a ni ber mai. Kan sawi tak angin ama chanchin nen pawh han en mil ta ila, “Mihring mihrinna” tih mai aiin “Mi fing mihrinna” tih hi a phuah dan tak tak zawk a nih hmel viau a ni. Mahse keini ang chuan a chanchin kan hre ril lo va, a phuah laia a thu chheh dan kan hre phak hek lo. “Mihring mihrinna” tih hi a lo dik zawk a nih mahna! Eng pawh ni se, “Mi fing mihrinna hian” tih hi a phuah dan dik tak a lo nih hlauh chuan, a phuah laia a dinhmun leh Pathian Thlarau awmpuina a dawn ngaihtuahin, tihdanglam chi a ni lo hle ang.

‘Mihring mihrinna’ leh ‘mi fing mihrinna’ chu thil inang reng anga ngaih theih a ni naa a danglam hle a, tunlaia ṭhalai lehkhathiamte tan hlei hlei hian he thu hi a pawimawh a, a la pawimawh zual zel pawhin ka ring.

Mi fingten hmakhawsang atangin Pathian hi mihring finna behchhanin an chhûtin an chhui thin a, an chhui fuh thei ngai lo. An chhui fuh lo mai a ni lo va, an chhui bo fo zawk a ni. Pathian awm ring lo mi mal hminga langsar hmasa chu Greek mi fing, Melos mi leh sa Diagoras-a leh Cyrene, Mizo Bible-a Kurini khaw tui al liak Theodorus-a te kha an ni thei ang. Hnam tin zîngah Pathian awm ring lo hi langsar lo tak chuan an awm zel naa, Europe ram ‘Hun Laihawl’ an tih hun lai erawh kha chuan Pathian awm ring lo tak tak an awm lo niin an sawi thin. Hun a lo kal a, hriatna lamah harh tharna a lo thleng a. Hmakhawsanga Greek mite finna chu Arab ram aṭangin Europe lamah a lût thla leh a, Science lamah hriatna a lo pung bawk a. Chumi karah chuan philosophy lamah mi tam tak an lût thûk ta bawk nen, Pathian awm ring lo an lo tam ta zel a. Europe khawchhak lamah Communist a lo lian chho zel a, Soviet Union a lo ding a, Pathian awm ring lo an pung tual tual ta mai a ni ber.

Kum zabi 21na thleng hian Pathian awm ring leh ring lo hi an la inhnial zel a. An inhnialna ngau ngau han chhiar chuan Pathian awm ring lo lam hi an chak ta emaw tih tur hialin an che a, Pathian awm ringtute an hnial thiam thin a ni. A chhan ber chu mihring hriatnaa innghat, philosophy leh science hmanga an inhnial thin vang a ni ber.

Mihring hriatna chu eng nge? Mihring hriatna chu thil panga-ah a innghat a. Hmuha hriatna, benga hriatna, khawiha hriatna, eia hriatna(taste), rim hriatna te hi a ni a. Heng hmanga a thil dawn chu a thluakin a lo dawng khawm a. Chu chu mihring hriatna innghahna chu a ni a, a dang a awm tak tak lo. A nih leh heng thil panga hmanga a hriatna hi thu tâwp sawina tur a ni em? Aristotle-a khan kan khawvel hi a lai taka awmin ni leh thla leh arsite hian an hêl kual a ni a ti a. Chu chu Kohhran hmasate pawhin an pawm a. Aristotle-a leh a zuitute hi dem theih an ni lo. An mita an hmuh ṭhin ngei hmanga thu tlûkna siam an ni. Zanah arsi an hmu a, khawthlang lamah an her liam a, thla a lo chhuak a, khawthlang lamah a her liam a, zingah ni a lo chhuak a, khawthlang lam hawiin a her liam leh a. Nitin zantina an mita an hmuh thin chu behchhana hmangin thu tlûkna an siam a. Keiniho pawh hi, kan naupan lai atangin khawvelin ni a hêl tihte hi kan hriain kan ṭhanhnan a, anniho ngaihdan kha mak kan ti mai a ni. Engmah hre lawk lovin ṭhang lian ila, science hriatna tlânglawn pawh hre miah lo khawpin awm ila, an ngaihdan hi kan ṭawmpui em em ang.

Science thiamna leh science aṭanga finna mihringin a neihte hi mihring tisa hmanruaa hmanga chhûtna a ni vek a. Hriatna vawrtâwp anga ngaih theih an ni lo. Mahse, engati nge inhnial rala hnial hneh an har êm êm le? Ring lotute hnialna hnial lêttu Pathian ringtute hian mihring hriatnaa innghat philosophy leh science behchhana an hnial tho vang a ni thei ang em? America rama creationist-ho ṭanfungte pawh hnial thlâk theih vek a nih danah hian ngaihtuah zui ngai a awm em ni? Mifing finna leh mihring mihrinna aṭangin kan chhût phâk lo tih hi a chiang nghal mai lo maw!

Joba chungah chhiatna a lo thleng a, a ṭhiante paliin an rawn zilh a. An zilhna thute kha thu ṭha tak tak a ni a, anmahni pawhin Pathian lamṭang ngei niin an inngai a. Han chhiar mai chuan Pathian lamṭang ngei ni pawhin an lang. Mahse a tâwpah chuan Pathianin a zilh a. “Ka chhiahhlawh Joba angin ka chungchâng thû dik takin in sawi si lo,” a ti daih mai a ni. Hei hian ringtu leh Pathian be ṭhin nia kan inngaih lai hian, Pathian nihna tak tak hi kan lo pawh phak bik lo hle mai tih a tilang thei ang. L Kamlova hlaa, “Tui leh leilung rêng an din chhuah hmain, Hriat phâk loh Pathian i lo ni,” a tih kha thuril tak mai a ni.

Mihring mihrinna hian a chhût phak lo va, mi fingte pawhin an mihring finna hmanga an chhûtin an chhût phak lo. Mi fing tân chauha Pathian chhandamna hi chhût chhuah theih ni se mipui nawlpui tan a beidawnthlâk hle ang. Mihring rilru leh taksa derthawng tak, a finna leh hriatna pawh tâwp chin nei hi ‘Pathian a awm lo’ ti ngam tur a ni lo.