Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

INDIA RAM ṬHALAI AU THAWM-2

Tun ṭuma zirlai buaina hi Delhi lam chauh a ni lo va, India ram khawpui hrang hrangah nawrhna hi huaihawt a ni. Mizoramah pawh Mizo zirlai ṭhahnemngaite buatsaihin Vana Pa Hall kawtah nawrhna huaihawt a ni a. Zirlai sâng tel teh meuh an pungkhawm a. Hemi tukah hian a hranpain MZP chuan an huaihawt ve a, mi za nufa vel chu an kal khawm leh a ni. Hei hian ngaihtuahna a tithui hle. A hmain zirlai pawl hruaitute hian hetianga nawrh huaihawt tumna nei lovin zirlai thinrim au thawmin a kai harh hram hram a ni awm e. Social Media lama an inhnilalna ṭhenkhat atangin tunlaia India ram buaina hian an rilru a luah lo hle niin ngaihdan a siam theih a. Mizo zirlai sang tel nghawngtu paper leak hi engtin nge an ngaimawh loh theih tih hi zawhna a awm a. MZP chuan zirlai hmakhua chauh ni lo, Mizo hnam tana pawi tur nia an hriatte an do thin a. Chakma issue te, ramri te leh a dangte an bitum fo thin a. Henghi a pawimawh em em rualin an hruaitute tana politics khelhna kawng sial lâwkna tura thupui remchang tak an ni ve hrim hrim bawk a ni.

Heti ang karah hian India ram hmun dang leh Mizo zingah pawh Cockroach Janata Party sawi nêp tum leh sawi hlauhawm tum an awm bawk a. “Tribal quota” tibo duh tur anga sawi hial an awm. Heti anga tute emaw lo beih lêt hi thil thar a ni lo. Mizo upain lalna zu a thlum e an tih angin lal hi a nuam a, lalna chelhtute chuan an lalna tite thei tura lang apiang an do thin. Sawrkar hnuaia department hrang hrangte hi hmanruaa hman theih a ni a. Dipke ngei pawh hi USA-a a lehkha zir theihna chu RTI hmangin an han zawt a. Cockroach party thil tum leh zirlai lungawi lohna thu kha mi ṭhenkhatin an theihnghilh ti tih nghal mai a. Hetiang hian thupui tak tak laka thu danga lakpen hi a awm fo te pawh a ni awm e.

Sawrkar hna lâkna hrang hrangah hian hnam hnufualte (Tribal, etc.) hian quota kan nei a. Tun dinhmunah chuan tute emaw an nawrh avanga bo mai mai thei niin a lang lo. Pawl nghet pui pawh ni lo, social media kal tlanga inpawh Cockroach Janata Party ang hian an nawr bo lul lo vang tih hi rinngam tur niin a lang zawk a ni.

India ramah hian Scheduled Tribe leh Scheduled Caste te hi kan hnufual bik avangin hamthatna leh ngaihnathiamna kan dawng a. Chung zinga langsar tak chu kan tarlan tawh hna lakna tura quota kan neih leh income tax kan awl bik hi a ni. He khawvelah hian thil hi a pangngai rengin a kal lo va, dan hrang hrang pawh siam that leh tihdanglam an ni fo bawk. Engtikah nge tih sawi thei lo mah ila, engtikah emaw chuan quota hi a la bo em loh pawhin siam ṭhat a la ni ngei ang a, tribal area-a awm tribal kan nih avanga income tax kan awl ang hi a ni kumkhua lovang tih a rin theih a ni. Kan tihtur chu quota tel lo leh income tax pe chung pawha damkhaw chuak thei tura inbuatsaih lâwk hi a ni a, chu chu kan tu leh fate thleng pawha kan tana ṭha tur zawk a ni ang. Lehlam zawngin han thlir ila. Tribal kan nih hrim hrim avanga quota chan dan hi a fair chiah em? Tribal quota hmangin IAS a lo tling ta a; India rama hna sang ber thawkin, elite group chhungkua a lo ni ta a, a hnuaiah a fate an ṭhang lian a. Engah nge a fate hian he quota hi an la hman tho? Chutiang bawkin income tax pawh hi mi hausa pui pui, crore tel neite hian engah nge income tax an awl ve kher? Heng zawhna te hi thui tak sawi zui theih a ni.

Cockroach Janata Party manifesto hian ngaihtuahna a tithui viau mai a. A vaiin sawi lovin, tlem chauh han sawi ila.

An manifesto pakhatna chuan, Chief Justice tum ah hi an hna atanga an ban hnuah Rajya Sabha seat pek loh tur a ni tih a ni a. Sawrkar hnathawk lian tak takte hi an hna atanga an chawlh hnuah hna pawimawh dang pek an ni fo thin a. An tawn hriatna te, an thiamnate mipui tana chhasr zui theihna remchang tak a ni. Mahse hei hian rah tha lo a thlen ve thei a. Sawrkar hna an thawh chhungin an chawlh hnua dinhmun pawimawha dah theitu tur biak ṭhat a, dik taka hna thawh aia chung mite tlawn lungawina tur zâwnga chêt palh theih a ni. Heti ang hi sawi tur kan hre nual hlawmin ka ring. Engati nge Chief Justice kher an tarlan tih pawh hi zawhna pawimawh tak a ni thei ang. India ram inrelbawl dan en hian Judiciary hi politics leh a behbawm nena inzawm hauh lo, nghet taka rorelna dik keng kawh tura an beisei leh duhna an tilang a ni thei awm e.

An manifesto palina hi tunlaia mi tam tak vei em em a ni ti ila kan uar lo mai thei. Chanchin thar thehdarhna(media) lam chi, mi hausa Ambani leh Adani te kuta awm reng reng chu an license paihsak a, tuma thuhnuaia awm lo media te an dinchhuah theihna tura siam bakah Godi media bank accounts te endik tura an duhna hi a ni. ‘Godi media’ tih hi inelsenna ṭawng anga ngaih theih a ni a. Vai tawng behchhanin, uiin lungawi taka a pu a bel a, a pu tana a bauh vak vak ang mai hian heng media lian tam tak hian Prime Minister Modi-a leh a party chu an bel a, mipui mamawh tak tak thu pawimawh, economics lam te, eizawnna nei lo tam thu te, sawrkar policy hlawhchhamna lam aiin sawrkar thiltih sawimawiin an tlangau mai a ni e an tihna a ni awm e. He thumal rawn hmang ṭantu hi journalist senior Ravis Kumar, Television channel lar tak NDTV-ah senior director a ni thin, Adani Group in NDTV an lei hlim, kum 2022 November ni 30 khan a bang ta, Asian Nobel Prize an tih hial khawpa ngaihsan hlawh Ramon Magsaysay Award dawng tawh a ni an ti.

Media hi a pawimawh em em a, mipui rilru hruai dik thei leh hruai sual thei khawpa pawimawh an ni. Media thiltihtheihna hi kan politician zingah man phak lo an awm thin niin a lang. A then erawh chuan an man lutuk a, dawt ni chiah si lo, thudik tling tak tak bawk si lo thlengin media hmang hian an chhak chhuak thin a ni lo maw a tih theih hial a ni.

Zirlai lungawi lo nuar te, ṭhalai lungawi lo pungkhawm te hi thil thar a ni lo. Kum 1974-75 velah, Indira Gandhi hun laiin thalai/zirlai lungawi lo an che nasa hle a. Kum 70 chuang tawh Narayan kha a lo pen chhuak hial a nih kha. Mizoramah pawh, kum 20 vel kal ta daiha tawhah khan ṭhalai au thawm a ring hle a, ṭhalai chauh ni lovin kuthnathawktute au thawm pawh a ring. Aizawlah an lo kalkhawm a, kawng an rawn zawh mup mup mai a, Zodin square velah police nen an innawr a nih kha.

RSS hruaitu Mohan Bhagwat-a thusawi hi a pawimawh em em mai a. Ram leh hnam enkawlna chauh ni lovin, chhungkua leh khawtlâng inenkawlna atan pawh a pawimawh a. A thusawi zanwg zawng kan sawi seng lo va, “Ṭhalaite hi thu hrilh nghek aiin sawipui a hlawk zawk” tiin a thusawi hi a khaikhawm theih ang. Hmakhawsang ata tawh ṭhangthar rilru hi mi tam tak chuan kan pawh phak lo fo thin a. Chu chuan kan inkarah kak a siam ṭhin. Tuna ṭhalai ni mek, Gen Z an tihte chauh hi an ni lo va, hmanlai ata tawh hrânghlui leh ṭhangthar inkarah harsatna a awm fo tawh a ni. Tunhmaa an nu leh paten “thangthar tak hi chu aw” tia an sel thin te kha nu leh pa an lo ni ta a. An hun laia awm lo thil a lo awm a, an hrethiam lo fo thin. Chuti anga inhrethiam lo chhawng zel chuan mihring fate hi kan inthlahchhawng thin a ni ber e. Tunah pawh thangthar an lo chhuak a, science leh technology lama hmasawnna avangin tun hmaa awm ngai lo hmanrua tam tak a lo chhuak tel a. Kan tih ngai loh an tih avangin sual hluah hluaha hmuh tur an ni bik lo. Mobile phone te hi Lianchhiari leh Laltheri te khân lo nei se an che na ve hlein a rinawm. Hetia kan tih hian ṭhalai leh zirlaite thu thua kal tur tihna a ni lo. An dinhmun hriatpui a, an harsatna hriatpui tura chet thawh ve a ngai a; anmahni zawlpuia biak a ngai ve fo ṭhin tihna mai a ni. Sawrkar pawh, dan ang tak leh langtlang takin kal se, ṭhangthar tan lungawi lohna au chhuahpuia nawrh chiam a ṭul lo vang.