Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

CHIEF MINISTER THUSAWI

Tun hnaia Chief Minister thusawi kha mi ṭhenkhatin an helh viau mai a. Thil reng reng hi a thlîrtu thlir dan a zirin a danglam thei tih a lang chiang hle. Kan mita kan hmuh te, kan benga kan hriat te, kan taksaa hriatna hmanga kan hriat zawng zawng hi kan rilru put hmang a zirin a danglam daih thei a. Ṭawng pawh hi a ngaithlatu leh dawngsawngtu a zirin a awmzia a danglam daih thei a ni.

Remna chu: Peace Accord kan tih mai, Memorandum of Settlements chungchâng kan thlir dan a inang lo em em mai a. A chhûnga thu inziak kan thlir dan a danglam mai a ni lo va, ‘tute nge inrem’ tihah pawh kan ngaihdan a danglam tih a chiang hle.

Indo an awm a, innghirngho an awm hian an inkarah rem thu sawi a ngai thin a. Rem thu sawitu chu indote chauh an ni kher lo, indonaa tel ve lo, a tu lam mah mah do lote pawhin palai hna an thawk thei a, indo ve ve khan anmahni mi leh sate remthu sawi turin an tir thei bawk a. Inremna Memorandum of Settlements lo awm chhan chu MNF-in India sawrkar an do vang a ni a. Chu tah chuan zawhna a lo awm ta a, Mizo mipui zawng zawng hian India kan do em tih leh, kan aiawha India do turin MNF kha kan thlang em tih te hi a ni. Zawhna hriam em em, mi thenkhat tan thu lai la taka ngaihtuah harsa em em a ni awm e.

Kan hriat angin kum 1966-ah MNF chuan India sawrkar laka helin zalenna a puang a. Mizo zawng zawng tan zalenna an puang ngei tak naa anmahni kha Mizo zawng zawng aiawha Independent puang tura thlan an ni lo va, chuti anga inrawn khawmna emaw, sawihona emaw a awm lo. Kha tih hun laia Mizo District-a sawrkarna chelh mek Mizo Union khan an puang ve lo va, tuna Remna denchhena ropui taka kan lawm ṭhin State dinhmun hi tharum tel lovin an nawr mai a. Mizo Union-ah hian Member an tam hle a. Kum 1966 velah khan uluk takin chhiar ila, MNF aiin an tam ngial awm e. Mizoramah Congress party a lo ding a. Chu chu Delhi tlâng nena inzawm tlat a ni a, independent an puang lo va, India ram atanga inlak hran pawh an tum lo va, an party hming atang ringawt pawh hian India an do lo tih a chiang hle awm e. Tun hma phei chuan anmahni eptu pawl dangte phei chuan, ‘vai pawl’ tiin an tawng khum hial thin a; anmahni pawhin, ‘vai pawl min ti maw? Vai buh ei ṭheuh ṭheuh’ tih hla an sa hial a ni. A hmaa party lian tak, Mizo zinga member ngah bera chhal ngam Mizo Union nen an in-merger a; anniho hian ralthuam an lek lo va, independent an sual ve lo. Brig T Sailo a rawn chhuak a. Peoples Conference party a rawn din a. Rei lo teah party lian tak niin sawrkarna pawh an siam hial a. Independent an puang lo va, an sual bawk hek lo. Sawrkarna siam khawp hial chu an tam tawk hle tihna a ni.

Hun kal taa Party hrang hrang len dan kha han en ta ila, independent sual lo kha Mizo mipui zatve aia tam daih an ni tih a hriat theih a. Independent duh zingah pawh tharum nena do ngat chu tlem te an ni. A tir atanga independent sualte pawh hun a lo kal hret a, an tlem tual tual mai. Kum 1970 a lo thleng a, rilru a danglam ṭan ta. Pu Denga rilru pawh a danglam tawh niin a rin theih hial a ni. Kum 1975 atang phei chuan independent aiin Remna a ri ring tawh zawk a. Kohhran phei chuan hma a la thuai a; theihtawp chhuahin remna atan, an nunna atana hlauhawm pawh pawisa lovin kohhran hruaituten hma an la ta a ni. Mi hrang hrang thawhrimna leh tawngtaina avangin remna a lo awm thei ta a ni. Tute nge inrem chu?

Hei tak mai hi kan inhnialna a ni ta a ni. Inrem turte chu an inrem loh avanga inrem tura inbia an ni a. An inbiaknaah pawh mi dang an tel ve a nih pawhin pawl hnih inrem lote inrem theihna tura thu lai latu emaw palai emaw angin an tel thei a; leh lam leh lam pawh kha inrem turin a hran ve vein an nawr thei bawk. India leh MNF inbiak lai khan Pu Denga khan phungbawmah kohhran hruaitute emaw, party tina hruaitute emaw, tlawmngai pawl hruaitute emaw kha a hruai tel ziah em? An demand chungchangah inrawn khawmna an nei thin em tihte hi zawhna awm lo thei a ni lo.

Kan sawi tak angin Mizo mipui tam zawk daihin Independent an puang ve lo va, India an do ve lo. Indo lo na na na an inkarah inremna ziah a ngai lo. Inrem lo pahnih, MNF leh India kha inrem ngai an ni a, an inrem theihna turin kan kohhran hruaitute leh politics lama kan hruaitu hrang hrangten hma an la a, a tawpah an inrem ta a ni. Inrem lote inremna chu hriatpuitu an awm a. Chu mite chuan hming an sign thin. An inbiaknaah an tel a, ṭan lam an nei tihna a ni lo. Mizoramah pawh, kohhran hruaitute leh politician te, remna a awm theihna tura hma latute khan India an do ve tihna a ni lo.

Tichuan, Peace Accord kan tih mai, Memorandum of Settlements kha, MNF leh India inremna nge Mizoram leh India inremna niin i hriat le?

Inner Line Permit hi a ding reng ang em? He khawvelah hian eng mah hi a kumhlun lo va, sawrkar a kumhlun lo va, dan lah hi kumhlun tur tak tak a awm lo ve. Mihringte ngei pawh hi kan kumhlun dawn lo. Lal Isua lo kal hun kan thlir lo a nih pawhin he khawvel hrim hrim hi a kumhlun lo vang. Mithiam thenkhat chuan khawvela mihringte hian kum singkhat chuang hret bak kan daih tawh lo vang an ti hial a ni. Eng pawh ni se, kan lo awm zel a nih pawhin eng dan mah hi a kumhlun dawn lo tih erawh chu kan sawi ngam ang chu.

Mahse dan tihdanglam hi a harsa em em mai a; India danpuia chuang tawh ngat phei chu tihdanglam harsa tak a ni. Chu tih laiin danglam thei miah lo, kumkhuaa ding reng tur tihna erawh chu an ni lo. Jammu and Kashmir chuan inhung bikna tha tak, India danpuia chuang thlap an nei a, mahse an tidanglam ta daih mai a. Ladakh lam kha la chhuakin Union Territory dinhmunah an dah daih mai a ni. A hmaa Article 370 hmanga inhung bikna tha tak nei kha Ladakh an sahthlaksak mai a ni lo va, State dinhmun atangin Union Territory-ah an dah a; keini anga duangin kan hriat thiam ve dan chuan sawrkar laipuiin a hma aiin thu a nei dawn ta a ni.

Khawvelah hian tlawh pawh theih loh hnam an awm nual a. Amazon ngaw chhah tak kara awm te khu tlawh pawh phal an ni lo va, India ram chhung ngeiah, North Sentinel thliarkâr lchu tlawh pawh phal loh a ni a. Keini erawh chu tlawh pawh phal loh bur kan ni lo va, lo lût turin ILP neih a ngai e tih chauh a ni. ILP miin a dil hian lo hnawlsak theihna dan mumal tak a awm em tih hi keini chuan kan hre ve phâk hauh lo va. He dan hian ngaihṭhatna min pe deuh mai mai em ni tih pawh zawhna awm thei a ni.

ILP hlih thu emaw, chuti lam hawi deuh emaw an han sawi thawi faih tawh hi chuan mi tam tak chu kan lungphu a rang a, kan ṭîk nghal dial dial a ni ber a. ILP tel lova him dawn lo riau a inhriatna kan nei tih a chiang hle a, kan him lo mai thei bawk a, ILP awm reng chung pawhin kan him lo mai thei bawk a. Himna hi keimahniah a innghat thui em em a ni. ILP chauh a ni lo va, tribal quota kan tih mai pawh hi kan himna tura kan ngaih leh kan hamṭhatna tur a ni. Hman ni lawka zirlai pakhat thusawi, tribal quota ringawta innghah tur a ni lo tih lam hawi kha mi tam tak chuan an tawng hle. Mahse a sawi tum tak chu tribal quota ringawta innghat lova ṭan la tura infuihna a ni a, a thusawi a ṭhat tehlul nen keimahni chhugrila insecurity hian a pawm thiam lo va a dawngsawng thiam lo niin a lang.

Hnam tlem te leh te tak te kan ni a, khawvêl êng kan chuan chhuahna lah kum za awrh a ni mai a. Ṭan kan lak a ngai hle. Peace Accord a thu inziak leh ILP hi a pawimawh ber lo. Keimahni hi kan pawimawh ber. Taimakna leh rorelna dik hi kalpui ila, Pathian ṭanpuinain pawn lam atanga beihna hi chu kan do zo zel ang.