Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

KALPHUNG THAR

Tun kum thum chhung khan sawrkar hma lâkna zîngah kan la tawn ngai loh dan hmanga hma lâkna te pawh a tel a. Dan anga kal hi kan ramah hian thil thar a ni ti tih mai hi a vanduaithlâk a; tuna opposition party ni mêk, sawrkarna lo chelh tawh party-te tan hian inenlêtna tur pawimawh tak a ni thei ang. Thil pathum lek i han sawi teh ang.

India ram khawpui hrang hrangah hian phone hmanga taxi book theihna a awm a. Hei hi mipui tan a remchâng em em mai a; taxi stand a ngai tawh lo va, kan awmna hmun aṭangin taxi kan book a, a man zât tur te, driver tip-na zât tur te duhthlan theihin a rawn lang nghal a, kalkawnga kan thang rei chhung tur awm ang thlengin a lo lang nghal a. Taxi number leh driver hming a rawn lang nghal bawk a. Taxi fare to uchuak a awm thei lo va, taxi-a thil theihnghilh palhin zawn a awlsam bawk a ni. Chutiang taka ṭangkai chu kan ram khawpui Aizawlah tihve tumin sawrkar department lamin hma a rawn la ta a ni. Kum rei tak chhung chu Aizawlah hian taxi service a awm tawh a. Sawrkar atanga phalna la, sawrkar rate anga thawk tur niawm tak an ni a. Mahse, sawrkarin rate a siam chu taxi khalhtute hian sawrkar rate hmang lovin anmahni duh danin rate an siam a, sawrkar siam rate chu awm lo ang maiin an hnawl hmiah mai a ni. Anmahni rate siam pawh hi an zawm famkim hlei thei meuh lo fo bawk a, ruah sur leh sur loh ringawtah pawh anmahni rate siam aia to daihin an inchhiar fo thin bawk a ni. Chu mai a ni lo va, mipui tan lirthei dahna a vang em em chung hian ‘taxi stand’ ṭha tak tak an nei a. Taxi a tam lutuk avangin ‘stand’ lovah passenger changin an ding thluah ṭhin bawk a. Tunah hi chuan mipui nawlpui taxi hmangtute hi taxi pute khawngaihna hnuaiah, an khuang vuak rualin kan lâm a ni ber. Kan dinhmun hian mahnia thei leh thei lova lirthei neih hram tumna a siam nasat bakah mahni lirthei ngeia chhuah hram hram kan duh phah a; traffic jam awm ṭhin hi thilmak a ni lo.

Kum 2025 May thla aṭang khan Mizoram hi India rama ziak leh chhiar thiam tamna, First Fully Functional Literacy State a ni a. Ziak leh chhiar thiam tam lamah India rama he dinhmun thleng hmasa ber hi a ni nghe nghe. Chu mai bakah mi tin mai, kum tling tawh phawt chuan mobile phone kan nei vek tih theih a ni a. Kan tum tak tak a nih phawt chuan Apps hmanga taxi hman hi thil theih a ni tih a chiang hle mai. Mobile phone atanga taxi book hi kan thiam lo emaw, kan ti thei lo emaw a nih ngat chuan kan changkan dan hi a pawnlawi hle tihna a ni lo thei lo, inen chian kan mamawh hle ang. Sawrkar hian tihtak zetin ṭan la se a hlawhtling ngeiin a rinawm a. Chu chu loh theih loha taxi hmang ṭhin mipui tan malsawmna a ni dawn a ni. A tirah hlawhtling nghal hluai lo mah se sawrkar na na na chu a tan tlat chuan a la hlawhtling em em ang.

Sawrkar hnathawk aikal tihtawp thu: Sawrkar department hrang hrangah ai kal an tam em em thin a, ai kal tel lovin Office ṭhenkhat phei chu hna thawk theia mawi lo an ni hial awm e(A sawi uar deuh sawi dan chuan). Eng sawrkar mahin an ti tawp ngam lo va, ti tawp turin tih tak zetin hma an la ngam ngai lo. Chu chu tuna sawrkar mek hian an sawrkar tirh atangin an rawn hma ta chat mai a. A lawmawm tak zet a ni.

Pension dik lo taka lâk thu. Kuminah he thu hi a lo lang chhuak ta hluai a. Kum 30 chuang daih kal ta aṭang tawh khan pension la thei lo, mah se la tlat si hi an awm ṭhin a ni ang, sawi a awm fo mai. He thilah hian tute mah hi an fihlim lo em ni aw tih hial tur a ni. Kohhran rawngbawltute leh NGO hruaitute, tualchhung roreltu(VC etc) te meuh pawh lehkha lem siam duh an awm a ni awm e. A takin kan va hmu ve phak mang si lo va, rin dan tur tawk thiam a har hle a ni. Hmeichhia, an pasalte pension la, pasal dang an neih hnua an pasal hmasa pension la zui zel te, anmahni hringtu pa thih hmaa pasal ṭhen anga insawi a, sawrkar bum te pawh an awm niin a lang. Hetiang tur hian lehkha lem siam a ngai a; inthenna lehkha lem te, dead certificate lem te an siam a ni ngei ang le. Dan lova pension lak hi aikal rawih aiin a dik lo nasa zawk hial awm e. Aikal la chuan a thawh ai thawktu a ruai a; sawrkar tana thawktu chu ama hlawh atangin a la ruai tal a. Dan lova pension la chuan a thawh loh hlawh a lak mai piah lamah, sawrkar tana thawktu tur rawih a nei ve reng reng lo va, sawrkar sum a fanghma no ei ringawt a ni ber. Thihna chungah meuh pawh dawtin sawrkar an bum tihna a ni. An pasal leh an pate thih nia kohhranin urhsun taka a vui te, khawtlângin tawrhpui taka an ṭawiawmna te kha han ngaihtuah lât ila, pawisa hmuhna tur a nih phawt chuan .

Sawrkar chuan dik lo taka pension la an awm tih a hria a; inhnuhdawhna tur hun a rawn hawng ta hial a. Hemi hun chhung hian mi 50 chuang zetin an pension lâkna an surrender ta a ni. Hetianga ihe lova an rawn theh lut mai hi a lawmawmin an fakawm takzet a. Heng mite chauh hi dan lova pension la an ni ang em tih hi zawhna awm lo thei lo a nih avangin hei hi a tawpna a ni thei lo tih erawh chu ngaihtuah tel a ngai a. “An pension lâkna surrender ve lote hi sawrkar hian a hrem tak tak ang em” tih hi rilrua zawhna awm a ni. Surrender ve lo te hi sawrkar hian a hrem leh si lo a nih chuan an pension surrender-tute tan a tha natthlâk thei dawn a. Sawrkâr hian a ti ta sa sa, a tawp thlenga kalpui ngei hi a tihtur a ni tih a chiang hle a ni. A ṭhena ni sa, a ṭhena ruah sur hi a awm tur a ni lo. Sawrkâr hian a tihtur tiin kal zel se la, hrem tur an awm a nih chuan khawngaihna hun khar hnan mai teh se. Kan Pathian hi hmangaihna Pathian a ni a, sual sim a ngaidam a; sim lo erawh chu a ngaidam bîk lo.

Kan thil tawn mêk leh thil kal tawh aṭangte khan Sawrkâr kan thlir dan hi siam ṭhat a ngai hle tih a lang. Tun hnai leh tuna kan sawrkar hrawn mêk lam hi kan sawi lo va, state sawrkar, India sawrkar hi hman atang tawhin kan thlir dan a dik tawk lo thin a ni. Sawrkar chu ram siam ṭhatna tura din leh dan leh hrai lek kawhtu tur a nihna aiin, sum bawm lianpui, a thei theiin sum an sawr chhuahna tur emaw kan ti niin a lang fo thin. Chutiang chuan, mahni zawn ṭheuhah sawrkar atang sum hmuh theihna zawngin kua kan hreuh ta mai a ni ber awm e. Mahse thangthar an lo chhuak a, dik taka thil tih duhin rilru thar an rawn pu a. Chu rilru thar chu savun uain peng hluiin a tuar zo lo zauh zauh ṭhin a nih hi.

Tun hmaa sawrkar kan hrawn ṭhinten heng thil dik lo an tihtawp ngam loh chhan kha eng vang nge ni ang tih hi zawhna pawimawh tak, kan hma lam hun lo kal zel tura thangtharten ram an enkawlna kawnga an mit timengtu atan a pawimawh hialin ka hria. Mihring intih vui hlauh vang te, sawrkar sum a ni a, a thei thei lak tur nia ngaihna an lo neih ve avang te, anmahni pawh an dik bik loh avangte a ni thei ang em? Tunhma daih tawh khan ram hruaitu pakhat chuan, ‘dan hi break tur a ni lo va, bend tur a ni’ tih lam hawiin thu a sawi an ti. Tak tak a nih chuan kan hruaitute khan dan hmanga inenkawlna hlutzia leh pawimawhzia an man phak lo hle tihna a ni ngei ang le.

Heng kan tar lan tâk sawrkâr hmalâknate hi a tuartu leh a nghawng ate tan chuan a lawmawm loh viau mai thei a. Mahse, kan tu leh fate tan kawng thar dik zâwk kan zawhna tur a ni tih hriain tu mahin a ngeiawm zawng leh a huatthlala zawngin ngai lo ila, kan hma lam thui tak thlirin he kawng thar hi i zawh ṭheuh ang u.