KAN MIKHUALTE

Rêl lo luh thu leh a nghawng tur ni thei awm te kim lo takin kan ziak nual tawh a. Tunah hian thlir dan dang deuhin kan han thlir leh dawn a ni.

Rêl chuan man hi a tlawm avangin khualzin kan nei tam ta hle a; hei hian eng chen nge a daih dawn sawi lawk theih a ni lo. Arbâwm chhe kang ang deuhin an pung hluai ang a, an chuai leh mai thei a, an pung telh telh mai thei bawk a. Kan lo dawnsawn dan te, kan rama thil awm leh a behbawmte hian a zir ve a ngai a; Goa State lama an sawi ang maiin public transport (taxi) to lutuk hian mikhual a hnar thei bawk a. Chutiang a nih lohna tur chuan Mizo taxi Apps hi rail station leh Airport-ah chiang taka khualzin hmuh theih tura tar thluah a ngai ang a; hotel leh a dangte hian an website-ah tarlang nghe nghe se a ṭha hle bawk ang.

Keimahni lam chauh hi kan ngaihtuah thei lo va; kan mikhualte hi khual ṭha an ni vek reng dawn lo tih hi hriat lawk a ṭha ang. Khualzin ṭhenkhat, a ram neitute tana ngeiawm tak an awm thin. American ho pawh khu Indopui Pahnihna zawh hnu khan mikhual zak thei lo tak an ni awm e. Kum 1958 velah lehkhabu pakhat, ‘The Ugly American’ tih a chhuak a. He lehkhabuin a sawi ber chu America ram palaiten ram dang mite dinhmun an hriat loh mai bakah an ngaihnepzia lam a ni ber a. Chutia ram dang mite rilru kalhmang man lo lutuka ram dang nena indawrna (diplomacy) an kalpui avangin communist thurinin ram ṭhenkhat chu a lem zo hial a ni tih lam hawi hi a ziah dan chu a ni a. Hun a lo kal hret a, ram dang tlawha American khualzinte khawsak dan, an zinna rama mite nun phung an zah der lohzia lam te, an bengchhen ṭhin dan te sawina atan ‘The Ugly American” tih hi an hmang ta a ni.

Khawvel ṭhang zel leh ram chhung sum leh pai dinhmun ṭha chho zel avangin India rama middle class te dinhmun a lo ṭha chho a. Ram pawna zin chhuak leh ram chhunga zin kual an pung nasa hle a. Vai khualzinte khawsak dan ṭhenkhat chu hmanlaia ‘Ugly American’ an tih thin ai khan a nasa zawk fo a ni. Ram pawna zinte chauh an ni lo va, India ram chhunga zin, domestic tourist te ngei pawh zahpuiawm tak taka chêt an chîng a. An khawsak dan tam tak hi chu vaiho nunphunga awm sa a ni nghe nghe awm e. Ram pakhat hnuaia awm kan nih avang leh hmasawn zelna avangin kan inzin pawh zel dawn si a, kan lo fimkhur lawk a ngai ve ang. Mi ṭhenkhatin an thil hmuh leh hriat an sawi te, an ziah atangtein hetiang hian tlêm te chauh aw:

Kutkem nei: Vaiho zîngah hian an thlenna hotel bungrua a ruka hawn mai duh an awm thin. Hmun hrang hrangah heihi sawi tur a awm. Hotel bungrua mai a ni lo bawk.

An bengchheng: A huhova zin an nih chiah hian an zia tak tak a lo lang thin a; mi dang ngaihtuah miah lova ṭawng lung lung te, au duar duar te an hreh lo. Phone-a mi an biak pawhin an kiang hnaia mi dang awm ve te kha an vêngthawng lo va, a ring thei ang ber hian an ṭawng mai thin a ni.

An uikawm: Ram pawna zin ṭhin zingah India mite hi an uikawm ber awm e. India rama an tih ṭhin leh an tawn ṭhin ang chiahin dawra thil dawn vak vak an chîng a; thil reng reng a man pangngai aia tlawma lei hram an tum thin. Chuvangin khualzin tam tak hi kan beisei angin sum leh pai lamah kan hlawkpui tehchiam lo mai ang tih hlauhawm ve thei a ni. Kan hnam nunphung min zah dersak mang si lo, sum leh paia kan hlâwkpui tur ni mang si lo khualzin neih ṭeuh a hlauhawm thei hial awm e. Ram pakhatah chuan India khualzin ṭhenkhat chu hotel-ah an thleng duh lo va, tuipui kamah puan in an kaih a, eirawng inbawl chawpin, an duh duhna laiah zun ram an thiar bawk a; a ram mite khan an ning thuai mai a ni an ti. Hetiang hi keini chuan kan khap ngei theihna tura ngaihtuah lawk a ṭha ang.

Culture dang zahpahna an nei lo: India ram hi ram upa leh hlun tak a ni a; chu chu an chhuang viau bawk a. He thil vang hi a ni mai thei culture dang zah derna an nei lo fo thin a. Biak in chhûnga ṭawng ri leh phone hmang maite pawh sawi tur ting chuan an awm thin.

Civic sense an tlachham tlangpui: Intlarna tura intlar ve duh lova mi dang hmakhalh tum tlatte hi vai ze ṭha lo tak, a khât tâwka lang chhuak thin a ni a. A hun leh hmun ngaihtuah miah lo va zai vak vak te, lam chiam te, luh phal loh china luh luih tum tlatte pawh an awm thin a. Sawi tur tam tak a awm thei ang. Dawhthei taka nghah hi vai tam tak hian an tum meuh lo tih chu thlawhnaa chuang ṭhinte chuan an hre hle ang.

An che ṭawp: India hi ram fai a ni lo. Kan khawpui Delhi meuh pawh khu uih kum hlun lai a tam hle. Zun leh ek mai ni lo, bawlhhlawh hrim hrim senghawi kawngah an che ṭawp a. Fai taka thil tih leh khawsak hi an tih turah an ngai lo em ni a tih theih hial a ni. An sakhuaa chi inthliarnaa a chi sâng chin thenkhat phei chuan hmun hma tihfai hi hnam hnuaihnung tih tur chauh niin an ngai a ni mai thei a ni. Mizoramah pawhsawi rik a awm tawh.

Heng thil lo pawh hi a awm ang. Hnam tin zingah mi sual an awm a, mi ṭha pawh an awm tih hria ila. Vai zawng zawng hi a chunga kan tarlan ang khi an ni vek lo. Mahse a tama tam na na na chu khiti ang mi khi an ṭhahnem hle a. Tin, India ram chhung rila an khawsak dan hi chu ti tehchiamin a changkang lo ve bawk a. Mahse, lo huphurh lutuk chiam chi a ni si lo. Keimahni lam hian a lo dawnsawn dan kan inzirtir fo erawh chu a ngai dawn a ni. Faina chung changah hian keini hi fai taka kan inenkawl a ngai a. Tuallai leh kawngpuia bawlhhlawh paih mai mai te, tuihâwk luankawra bawlhhlawh theh thlak mai mai te hi tihtawp a nih theihna turin veng tin leh kohhran tin hi kan inzirtir a ṭha ngawt ang. Chu chu khualzin tan entawn tur a nih rualin keimahni tan ngei pawh hian a ṭhain a ṭul em em a ni.

Chanchin Ṭha hrilna Remchâng: Heng khualzinte hi ring lo mi deuh vek an ni a. Ram pawna missionary tir thin Mizo Kristian tan chuan Chanchin Ṭha hrilhna remchang tak a ni thei a; kohhran pawhin he lam hawi hian ngaihtuahna a seng nghe nghe a. Heihi mi ṭhenkhat tan chuan sawisel a nuam hlein a rinawm.

Sum leh pai sên ral a tam ang em? Hmanah khan mi ṭhenkhatin ring thar pakhat man to zia an chhût vak tawh a. Han ngaihtuah mai chuan ‘a ni teh tak e’ tih mai awl tak a ni. Mahse mihring hlutna hi pawisaa teh chi a ni lo. Mihring hmanga sumdawnna kan thlâwp a nih ngawt loh chuan mihring hrim hrim hi sum hlutna nen khaikhin tur a ni lo. Mihringa sumdawnna lah chu khawvel sawrkar zawng zawngin an khap a ni lehnghal. Chuvangin mihring hrim hrim hi sum nen khaikhin theih chi kan ni lo va. A mihrinna chauh pawh chu chu a nih chuan, a thlarau nun leh a thinlung tel phei chuan, kan sum sen nen hian khaikhin emaw, chhut emaw chi a ni lo.

An awih tak tak kher ang em? Heng khualzinte hi sakhaw thila beisei neia lo kal an ni lo va; sakhaw ngaihsak reng reng lote pawh an awm hial ang. Chuvangin an hnena Chanchin Ṭha lo hril chiam hi a sâwt ang em tih hi ngaihtuah theih tak tur a ni. Kristiante mawhphurhna lian tak chu Chanchin Ṭha hril hi a ni a. Vana hruai chhoha a awm dawna Isua thupêk, ‘Thupêk Ropui’ an tih hial a ni a. He thupêk avang hian Chanchin Ṭha hi hre lo leh awih lo hnena hril tur kan ni a. He thupêk hian ‘a hautak lo chinah chiah’ a ti lo va, ‘awih ngei tur hnenah chauh’ a ti bawk hek lo va. Chanchin Ṭha la hre lote hnena hrilh hrim hrim hi ringtute mawhphurhna a ni a; an hrilhaten an awih leh awih loh erawh chu an hrilhate mawhphurhna a ni. Chuvangin mi thahnemngaite thawhrimna leh inpêkna hi dem tur a ni lo ve. An ramah Chanchin Ṭha hril a harsa si a, kan ramah an lo lût a, remchanna kan lo la ve a ni mai.