Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
WORLD PHARMACIST DAY CHIBAI
Kum tina khawvel pum huapa hman ṭhin World Pharmacist Day chu September ni 25 kha a ni a. Kum 2009-ah khan Turkey khawpui Istanbul-ah International Pharmaceutical Federation(FIP = Fédération Internationale Pharmaceutique) an inhmu khawm a. Kum 1912 kuma International Pharmaceutical Federation(FIP) din ni behchhanin kum tin September ni 25 hi World Phamacist Day atan an ruat a; kum tin an hmang zui ta zel a. Kum 2020 atang khan FIP chuan Pharmacist Day denchhen hian Hapta khat chhûng Pharmacist Week hman tel a rel ta bawk a. Kumin 2026-ah pawh September ni 19 aṭanga ni 25 chhung hi World Pharmacist Week a ni.
International Pharmaceutical Federation pawh kum 114 zeta upa a lo ni ta a. He pawl din tur hian kum zabi sawmpakuana lam atang tawha hma lakna kal zel kha a pawimawh hle a. An lo inhmuhkhawm ṭhinna chuan rah a chhuahin, kum 1912 September ni 25-ah Netherlands rama khawpui pakhat, South Holland bial khawpui The Haque-ah FIP an ding ta a ni. President hmasa ber chu Prof. Dr. Leopold van Itallie, Leiden University-a professor ni lai a ni a, Secretary-general hmasa ber atan chuan Dr. J.J. Hofman, The Hague khawpuia cheng a ruat a. Tunah hian FIP hian khawvel pum huapin mithiam maktaduai 5 aia tam an huam tawh a, pharmacist te, pharmacy educator leh scientist te an ni. World Pharmacist Day hmang tura thu an tihtluk chhan ber chu hriselna lama hmasawnnaa Pharmacist te dinhmun siam that zel leh damlo enkawlna kawnga an thiamna hman tnagkai leh zual te, him zawka damdawi kan hman zel theihna tur te a ni ber.
Kum 2009-a FIP thu tlûkna angin kumin, 2026-ah pawh September ni 25-ah World Pharmacist Day hman leh a ni a. Aizawlah pawh he ni hi urhsun taka hman a ni. Hemi ni leh hemi ni behchhana World Pharmacist Week-ah hian Mizorama Pharmacist zawng zawngte chibai kan buk a, duhsakna kan hlan a, an hnathawh pawimawh tak hi Mizo mipuite tan malsawmna a nih zel theihna turin kan duhsak em em a ni.
Kumin 2026-a World Pharmacist Day thupui chu, “Empowering Pharmacists for Healthier Futures” tih niin, kan halam huna kan hrisel zual zel theihna tura pharmacist-te tihchak hi an thupui a ni. India rama Pharmacy lam thuneitu Pharmacy Council of India chuan ‘Combating Antimicrobial Resistance’ thupuia neiin hma a la bawk a ni.
Pharmacist pawimawhna hi kan sawi thiam tâwk dawna hauh lo naa tlêm tal chu kan ṭhat tlanna atan tarlan a ṭulin ka hria. Damdawi ei dan tur dik taka kan ei theihna turin damdawi chawhna lehkha hi pharmacist ngeiin dawra kan lei hian min lo hrilh fiah se a ṭha ber. Ei dan tur dik mai a ni lo va, kan ei leh in zîngah damdawi kan ei tur nena inmil lo a awm em tih te, damdawi dang nena inhaw tlat a ni em tihte pawh min hrilh thei ang. Damdawi chu eng huna ei tur nge, chaw ei kham nge chaw ei hma tih te damlo an hrilh thei a; damdawi side effects chungchang pawh min lo hrilh thei a. Heng hi an mawhphurhna a ni nghe nghe. Tunhmaa kan tawn thin, pharmacy leh a ken tel lam zir lem lovin an thiam ang anga an lo sawi a, doctor lehkha an lo comment thin kha chu a hlauhawm thei hial a, kalsan a hun tawh hle. Hun a danglam tawh a, pharmacy lamah mithiam kan nei tam ta a, a nih tur ang taka hna an thawh hi a hun tawh a ni. An dinhmun leh mawhphurhna a taka hmang thei tur leh hlen chhuak thei tura an awm a ngai a. Chumi kawngah chuan sawrkar leh mipuiin mawhphurhna lian tak an nei ngei ang. Khawvel danglam zel hian thil thar tam tak a rawn thlen a. Computer leh digital system khawvelah kan cheng tawh a. Heng thil thar lo thleng mila an thiamna hmang thei tura chher chhuah te, Hriselna leh invenna lama an thiamna hman ṭangkai a nih theihna tur kawngte hi a pawimawh tel zel bawk a ni.
Antibiotics/antimicrobial resistance: Damdawi chak si, a man to bawk si, hman tlâk si loh hi a hlauhawm a ni. Chuti ang ang damdawi chu damdawi kan ei danin a zir loh chuan kan duh lo chung chungin a awm ṭeuh thei a; a awm ṭeuh tawh nghe nghe a ni.
Tunhma kha chuan Mizote hian damdawi kan ngam bawrh bawrh hle thin a. Damdawi dawrah kan duh ang ang kan lei a, kan ei ṭhin a ni ber. Damdawi pakhat, Co-trimoxazole a ni ta awm e, sulfamethoxazole leh trimethoprim inkawp a ni a. Company pakhat brand name chu WKTrim a ni. Mizote khan kan ngaisâng ngang mai a, tinrêng damdawi ang ziazângin kan hmang a ni ber a. Kan hmanna tam ber chu hritlâng damdawi atan a ni nghe nghe a. Kum 1984 hnu lam deuh, 1987 chho velah phei chuan, “I hritlâng em?” tih nan mi ṭhenkhat uangthuang deuh chuan, “Are you WKTrim?” an ti fiamthu hial a ni. Hei hian ṭul lova kan hman nasatzia a tilang kan ti lo thei lo. Hritlang chu antimicrobial ei miah lo pawhin kâr khatah a dam mai a; mahse kan ei nasa hle a, ei ngei ngei tur emaw kan ti thin a nih ber kha maw. Co-trimoxazole chu damdawi man to si lo, ṭha tak mai a ni a. Mahse kan ei dan khan a zir ngang si lo va, doctor chawh pawh ni lovin, keimahni thuin kan ei nasa a. Kum rei lo teah natna hrikin resistance an lo nei ta a, kan hmang chhunzawm thei ta lo mai a. Loh theih lohin Damdawi chaka leh man to pui pui kan ei a lo ṭul phah ta a ni. A chhan chu kan ei dan kha a dik loh avangin natna hrikin an haw ta lo va, kha damdawi laka him turin an lo insiam thuai mai a ni. Chu chu antimicrobial resistance vang a ni.
Antimicrobial chi hrang hrang, antibiotics, antifungals, antiparasite leh antivirus te hi resistance awm thei vek an ni a. A hman dan tur dik leh a ei dan tur dik lova hman leh ei hian resistance a insiam ṭhin a ni. Antimicrobial resistance lo insiam theih dan hi chipchiarin sawi lo mah ila, la hre chiang lo tan ngaihdan tlangpui an siam theih nan hetiang hian tawngkam hnih khat lekin han tar lang ila:
Natna hrik chuan damdawi avanga tuar lo turin amah a insiam danglam (mutate) thei a. Damdawiin amaha a beihna lai, (entirnan amah tuamtu cell wall leh a dang te hi) a siam danglam a; damdawiin a tichhe thei ta lo a ni. Tin, natna hrikte chu an insiam pun laiin anmahnia DNA kha tidanglamin damdawi haw lovin an awm thei bawk a. Damdawi an huat loh theihna(resistance) hi natna hrik dangah, insiam pun vanga inhlan chhawn kher ni lovin an hlan chhawng thei nghe nghe a ni. Indonaa hmelmaten an lamṭang sipai dang hnena ralthuam an hlan chhawng ang deuh hi a ni ber. Damdawi kan ei hian, kan damdawi eiin a tihhlum ve loh natna hrik dang kha anmahni elpui ber natna hrik kan damdawiin a tihhlum tâk avangin an lo pung hluai thei bawk a, enkawl har taka resistance nei an lo ni thei bawk a ni. Chu bakah, natna hrik chuan damdawi lo do lêttu tur enzymes a siam hlauh thei bawk a. Chu enzymes chuan damdawi chu hna thawk thei lovin an lo siam thei a ni.
Antimicrobial resistance avang hian sawt si lovin damdawi manah sum tam tak a kal ral a; kan dam loh hun chhung a tireiin kan dam har phah a; kan hnathaw a tikhaihlak nasa hle a, chu chuan sum tam tak min hlohtir leh zel bawk a; chuvangin he thil hi ngaihthah chi rual a ni lo.
Ṭhangthar lehkhathiam an lo chhuak zel a. Hmanlaia kan ngaihdan hlui tam tak kha an kalsan tawh a. Ṭhangthar khawvel mila insiam rema hmasawn zelin, rilru thar nena damdawi hi kan thlir a hun tawh hle a ni. Programme chi hrang hrang kan han buatsaih a. Zaia min awi turin chairman emaw, a rem rem emaw hmang lovin, zai lama thiamna nei “zaithiam” ngei kan hmang a. Tunah chuan engkim mai hi a ti mi bik hmangin kan ti tawh a ni ber a. Hmanlai chuan ruai kan buatsaih dawn hian ṭhenawm khawveng leh laina hnai zinga tlawmngaia fatu tur kan zawng a. Ruai buatsaihin an rawn fatu mai a. Tunah chuan ruai buatsaih turin a ti mi bik dawrin, catering lam kan hawi ta fur mai a ni. Engkimah hian, a ti tura inhmang mite kan chhawr thiam tawh a nih hi. Chuvangin kan nunna leh hriselna atana pawimawh em em damdawi lamah phei hi chuan, a zira zir chhuak ngeite hi a ṭangkai thei ang bera kan hman a kan chhawr a hun ta a; sawrkar leh mipuiin mawhphurhna kan nei ṭheuh a; anmahni pharmacist ngeite pawhin mawhphurhna an nei a; inzir zêlna kawngah an intahhriam ve zel a ngai bawk a ni.