Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
POLITICS LEH PARTY
Kumin Presbyterian Kohhran Puitling Sunday School zirlai Kristiante leh Ram Rorelna hi mi zawng zawng nghawng a ni a; He thu pawimawh tak mai hi miin a zir emaw zir lo emaw, khua leh tui tawh phawt chu a nghawng vek a. Presbyterian Kohhran zirlai a ni naa kohhran dang zawng zawng pawh a nghawng vek tihna a nih chu. Sunday School zirlaibu han chhiar hian Mizote hi politics hmang thiam lo hle angin kan lang thei a. September ni 27 nia zirlai ‘Kristiante leh Party Politics’ tih kha tlem sawi zui ila.
Kan rama Political Party pakhat aia tam a awm hi politics kan hman thiam loh vang a ni ngawt lo va, zalenna rama kan khawsak vang a ni. Communist ramah chuan party pakhat chauh a awm thei a. Keini erawh chu party tam tak awm theihna India rama awm kan ni a; state tinah hian Mizorama Political party aia tam a awm fur awm e. Keini hi a nei tam ber kan ni lo. Mizoho ngaihsan êm êm America ramah pawh kan hriat lar tak Republicans leh Democrats party chauh khu political party awm chhun an ni lo. Sâp ram-ah pawh political party a tam hle. United Kingdom-ah khuan political party 400 chuang hret a awm a ni. Political Party eng emaw zat an awm hi insawiselna atan hman tur a ni lo. Mipui tan duhthlan tur titamtu a ni a, chu chuan mipui pawimawhna a tilian ve tih loh rual a ni lo. USA-ah chuan president an thlan dawnin party pahnih bâkin candidate an siam ngai meuh lo va, mipui tan duhthlan tur a tlem êm êm mai a ni.
“Party Politics” hian min tibuai viau tak naa keini chauh hi kan ni lo tih hriat tur a ni. India rama state dangte khu keini aia party politics in a chiah nasat an ni fur awm e. Inthlan dawnah an buai luai luai fo mai. Thisen chhuah khawpa buaina pawh a awm fo a; sawrkar pawhin theihtawp chhuahin venhimna lam a ngaihtuah thin nghe nghe a ni. Han sawi leh thin ila, USA-ah meuh pawh party hi an dah lalin a rui ve hle tih hi phat rual a ni lo.
Engati nge party-ah kan tel? Party hi mipui nawlpui tan thuneihna neih theihna leh thuneitute nena inthlun zawmna kawng a ni an ti. Mizo pa pakhat chuan, “Political party hi aw kan chhuah ve theihna a ni,” tiin a lo sawi tawh bawk a. Chu chuan ‘unit’ tih te, ‘block’ tih te hi mi tam tak tan chuan thuneihna leh thuneitute nena an inzawmna kawng awmchhun a ni tih a hril thei awm e. Mihring nihphungin a ken tel nena en remin, political party-a kan tel hi indem theih a ni lo.
Kum tam tak kal taah khan mi pakhat chuan, “Mi lian leh hausate hian an fate zirna tha thaah an kaltir zel ang a; nakinah chuan hna lak dawnah keini thingtlang mite hi zirna thaa zir chhuak kan nih ve loh avangin hna tha hi kan chan phakah a awm meuh lo vang a; khawpui leh thingtlang miretheite hi kan inthlau tawlh tawlh ang,” a ti a. Hei bakah, sawrkar hnathawk sawn kualnaah pawh hmelhriat nei lian apiang an che thei mai thin a ni. Heti ang karah hi chuan mi tam tak tan political party behchhana chet mai loh chu kawng dang a awm meuh lo va. Party lama inhman ve mai kha chhungkaw tam tak tan loh theih lohah a lo chang mai thin a ni.
Politics khel kan tam lutuk em? Hei hi thlir dan hrang hrang a awm thei ang. Puitling Sunday School Zirlaibu chuan, “Mizote hian a tir atangin politics khelh dan kan thiam lo va, a hman apiangin khelh kan tum emaw tih mai tur a ni a. Lehkha thiam leh thiam lo, a hmei a pain, tar leh naupang chenin kan tel vek mai a.” tiin a tar lang a. Hei hi ngaihtuah ngun ngai tak a ni. Mizoten politics tak tak kan hmelhriatna hi kum za a la tling lo va; a la rei loh ngaihtuah hian kan thiam lo a nih pawhin kan demawm tehchiam dawn em ni? Tin, ‘a hman apiangin’ khelh an tum lem lo chu a nih hi. Mi ṭha tak tak, politics lama inhmang lo, inhmang duh se engmahin a phuar loh, mahse politics lama lût si lo an tam hle. Party-a inziak lut lo hi an tam lutuk a. Heng mi inziak lut ve lote tel lo hian eng party mah hian an party mi leh sa ngau ngau hmangin sawrkarna chang khawpin inthlanah vote an hmu phâk ngai lo.
Zirlaibuin ‘a hmei a pain’ a han ti chiah mai hi kalsualpui theih tak a ni a; ‘kalsualpui anga ngaih theih’ an awm nghe nghe a. Puitling Sunday School zirtirtu zingah pawh, ‘hmeichhe tan politics hi khelh ve tur a ni lo’ ti zâwnga zirlaite hnena sawi an awm hial ring a ni. Hetiang ngaihdan hi khawvelin kalsan a tum mek a ni a. India ramah ngei pawh hmeichhiate dinhmun siam ṭhat tumin, hmeichhe puala seat siam tumna a awm hial tawh a. India President chu hmeichhia a ni a; state dangah Chief Minister atan hmeichhia an lo nei nual tawh a; tunah keini pawhin Minister atan hmeichhia kan nei mek bawk a. Ram hrang hrangah hruaitu l uber hmeichhia an awm fur bawk a; chu tih laia hmeichhe tana politics khelh ve loh tur ang maia inzirtirna a la awm hi a pawi hle. Kohhranah pawh kohhran hrang hrangin hmeichhia an ordain thei tawh a; Presbyterian church of India pawhin hmeichhe ordain chungchang hi inrawnna leh sawihona an lo nei tawh hial nghe nghe a ni. “Tar leh naupang chenin kan tel vek mai a” han tih te hi eng nge sawi a tum ni ang aw. Pitar putar an nih avanga politics lama an tel ve lohna tur chhan a awm lo va; naupang hi politics-ah an tel ve a, party-ah an tel a nih chuan a ṭha lo hle mai a. Mahse eng party hian nge naupang lo ziak lût ang le? Ka hre chiah lo va, an ziah luh pawh ka ring lo. Chutianga naupang kum tling lo Party member-a ziak lut chu an awm tak tak a nih chuan lang tlang taka sawisel mai chi niin ka hria. “Lehkha thiam leh thiam lo” tih hian lehkhathiam chauh hi political party zawm tur tihna a nih chuan a fuh lo hle bawk. Politics khel tur leh MLA/Minister ni turin zirna lamah bi tuk a awm lo va, tute pawhin politics khel turin zalenna kan nei vek a ni.
Eng pawh ni se Party-a kan nghet lutuk a, dik leh dik lo thliar thiam lo khawpa kan rui a nih chuan ram tan a ṭha lo va; kan lo ruih thinna khan rah ṭha lo tak tak zawng a thlen chiang mai. Dâwt hmanga inbeihna, thu dik leh dik lo fiah hleih theih loh leh chhui hleih theih loh hmanga inbeihna te, ram kaihhruaina kawnga ṭangkaina nei miah lo mi mal inbeihna leh intihhmingchhiatna te a thlen chuan kan politics khelh dan a fîm tawk lo hle tihna a ni ang. Ngaihtuahna fim bo lova politics kan khelh thiam a ngai a; chu lam hawia inzirtir chu kan mamawh a ni.
Politics hi mi tinin ngaihven ila, mi ṭha leh ṭha lo te, sawrkar inrelbawlna leh sawrkar sum hmanna leh hman dante hi ngaihven fur mai ila, kan inveng tawn ang a, tun ai hian corruption hi kan buaipui nep ngeiin a rinawm. Hmanlai deuh kha chuan sawrkar sum leh sawrkar thil hi mi dang ta emaw kan ti a; kan ngaihven tawk lo fo thin a. Sawrkar sum leh sawrkar bungrua ngei pawh a neitu mipui a ni tih kan ngaihtuah lo va; a hmanna leh a hman dan kan en liam mai mai fo thin a ni. Tunah chuan ṭhangthar an fing tawh a; sawrkar kalphung leh sum leh pai hman dan an ngaihven a, inrelbawlna ṭha an ngaihven bawk a. Chu chuan duhtuina rawn hring a, zawi zawiin kan insiam ṭha hret hret zel a. Sawrkar hnathawk zingah pawh, ṭhangthar, dan ang taka hnathawh duh an lo chhuak a; kan kal hmang a fel tial tial a ni.
Kan sual ber lo va, kan fel ber lo va, a chhe ber kan ni bik lo va, a ṭha ber pawh kan ni hek lo. Kan tu leh fate tana kawng ṭha leh dik zawng ila. Politics hi chhe taka thlir mai lovin, ram siam ṭha turin i pen zel ang u. A chhe thei ang bera inpuh hian rilru dik lo min siamsak thei a. Kan ṭhatna lam hi sawiin hmasawn turin inzirtir ila a sawt ngei ang. Politics a nih avanga uar lutuka thil sawi te pawh mipui nawlpui hi chuan kan duh tawh lo. Chutiang bawkin kohhran huanga rawngbawlnaah pawh thahnemngaih avanga uar lutuk leh dik hlel deuha thusawi leh ziah hi a fuh tâwk lo bawk a ni.