Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

KUM UPATE PUAL (October 1-International Day of Older Persons)

Kum 1990 December ni 14-ah khan UNO chuan October ni 1 hi kum tina kum upate puala hman turin a lo rel tawh a(Resolution 45/106). Kum upatna nena inkungkaih hriselna lam te, sum leh pai lamte ngaihtuah bakah kum upaten an finna leh hriatna lama an lo thawhhlawk tawhna te, hna hrang hranga an lo thawhrim tawhna te ngaihhlut zel hi a tum pakhat chu a ni. Kum 2026-ah pawh thupui pawimawh tak “The Age of Longevity: Rethinking Systems for Longer Lives” tih hmangin he hun hman a ni a. Tun hma kum 70 kal ta atang tawh khan mihring dam chhung beisei theih zat hi a pung zel a. Kum upa, kum 60 pel tawh chin an pung nasa a; kum 1995-ah khan khawvelah kum 60 chin chunglam hi mi maktaduai 541 awma chhut a ni a. kum 2025-ah chuan tluklehdingawn 1.22 an tling tawh a ni. Kum 2080-ah chuan kum 60 chin chunglam hi kum 18 hnuai lam aiin an tam zawk tawh ang an ti hial a ni. Heng kum upate hian hriselna lamah te, chênna in leh lo leh sum leh paiah te harsatna hrang hrang an tawk thin tih hriat a ni.

Kum engzat chin nge upa tih hi hnam hrang hrang leh khawsakna hrang hrangah a danglam thei a. Ram tam takah an hnamzia leh kalphung mil te, an rama mihring dam rei dan te en milin kum 65 chin chunglam pawh a ni theih laiin hmun ṭhenkhatah chuan kum 60 emaw a aia tlem hret emaw pawh a ni thei ang. USA leh Canada leh Europe ram thenkhatah chuan kum 65 chin hi ‘senior citizen’ an ni a; Europe rau rau pawh ram thenkhatah kum 67 chinah an bithliah bawk. Japan ramah chuan mi tam tak kum 70 pelh hnu thlenga hna thawk an awm chungin kum 65 chin hi ‘senior citizen’ an ti deuh ber. Ram hnufual leh ṭhang mek, mihring dam rei zawng la hniamna ramah chuan kum 55-60 inkar te an bithliah bawk a ni. Hmanlaiin mi an dam rei lo hle a. Mi hrisel leh chak fal deuhte chu kum 70 te an dam a, kum 80 te pawh an dam theih laiin mi tam zawk chu kum 50 an dam tling lo fo a ni. Thuthlung Thar hun lai khan Rom ram pumpuia an dam chhung chawh rual chu kum 35 vel chauh niin an sawi. Hnam ṭhenkhat chuan kum bithliah siam lovin ‘an la ṭangkai em?’ ‘Hna an la thawk thei em?’ tih hi tehfung atan an hmang fo ṭhin a. Hman tlâk loha an ngaihte chu an ngaihthah a; tihhlum hialte pawh an awm ṭhin an ti. Chuti ang chu hmanlai huna an lo tih dan a ni a; tunah hun a lo danglam tawh a, kan thlir dan a danglam ta hle. Chuti chung chuan ram tam takah kum upate hian ngaihthah an hlawh fo a. Mihring an nihna leh khua leh tui an nihna anga an chanvo tur chang phâk lo an la tam hle a ni. Dam rei hi a hlu em em a, mahse hriselna leh vantlang leh sawrkar lama dinhmun chhe tak nei chunga dam rei chu a hrehawm hle thei tlat a. Chu tak mai chu sawrkar leh mithiamte hian siam ṭhat an tum thin a ni.

Hetianga hnam hrang hrang leh ram hrang hrangah, hmakhawsâng aṭang tawha kum upate en dan dik lo a awm thin avangte, hnawksak leh phurrit anga en tlatna te a awm thin avang hian UNO chuan dan siam a rel ta hial a. Kum 2025 April ni 3-a The United Nations Human Rights Council ṭhu khawm chuan, The United Nations Convention on the Rights of Older Persons (UNCROP) an tih chu din zai relin hma an la ta hial a ni. India sawrkar pawhin kum upate tan ruahmanna ṭha tak tak a siam a. Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Act, 2007 chuan kum 60 leh a chung lamte hi senior citizen-ah a pawm a. He dan hian kum upate dikna chanvo humhalh te, sum leh paia ṭanpuina lam te, ngaihthah an hlawh lohna tura venhim te leh hamṭhatna dang dang an dawn theihna turte a huam a. Ruahmanna ṭha tak tak sawrkar laipui hian a siam a ni.

Kan pipute hunlai atang tawhin Mizote hi kum upate enkawl leh chhawmdawl kawngah hnam dang tam tak hian min tluk lo hial awm e. Hnam ṭhenkhat angin, ‘an la ṭangkai em? Hna an la thawk thei em?’ tih hi tehfungah kan hmang ngai lo. Pitar putar chu chak lovin buaipui ngai takin awm mah se an hlutna kan hmu hniam ve ngai lo va. Hna thawk thei tawh miah lo pawh, “Tapchhakah an lo ṭhu ve hrim hrim hi a hlu a ni,” kan ti thin a. Tualzal nunah pawh ‘aia upate zah’ hi nunphunga kan lo neih reng thin a ni.

Hun leh kum a liam a; ṭhangthar an lo chhuak zel a; mi leh sa kan lo tam ta a. Hmanlai angin khaw khat leh veng khat pawh kan inhre seng meuh lo va. Mi awm ṭha duh lo pawh kan lo ngah ta a ni ang, aia upa zah nachâng hre lo hi sawi tur an lo awm ta fo mai a ni. Chu bakah kan khawsak phung a lo danglam ta a. Hmanlai angin eizawnna leh khawsak dan thuhmun kan nei thei tawh lo va. Hnathawhna hmunah, aia upa pawh zilh a ṭul chang a lo awm ta a; thiamna leh finna lamah te pawh kum lama upa deuh aia thiam naupang zawk an lo chhuak zel bawk a; ‘aia upa zah’ tih hi hmanlai ang diak diak lo deuh a kalpui a ngaihchang te pawh a awm a ni mai thei. Chuti chung chuan, kum lama upate hi khawtlâng leh sawrkar ang pawha ngaihven a, an chanvo dik tak an chan ve theihna tura ngaihtuahna sen erawh chu kan mawhphurhna a ni.

Kum a lo tam chuan tha a lo ṭhum a, chakna a tla hniam a; chuvangin vanglai tha an neih tawh loh avangin hnathawk tura chhuahvah an lo harsat tawh a; kêp an ngai lo thei tawh lo a. Chu dinhmun chu tute pawh hian, kan dam zel a nih chuan kan hmabak ṭheuh a ni. Tuna ṭhalai tha za tak takte pawh hi engtikah emaw chuan pitar putar an la ni ang a, an ngaihdante, an duhdante pawh chutih huna ṭhangthar leh chhawngte tan chuan hmanlai thil a la chang ve dawn a ni. Chutianga inchherchhuan chhâwng zel chuan hun kal zel hian min hrût si a. Tuna vanglai tha kan la neih lai hian nakina kan dinhmun la ni ngei tur luah mektu kum upate hi kan ngaihthah thiang bik lo a nih chu.

Bible chuan, “Lua kêlsam ṭote hmaah chuan i ding zel tur a ni a, tar hmêl chu i zah tur a ni a, i Pathian chu i ṭih tur a ni; Kei hi LALPA chu ka ni,”(Leviticus 19:32) tiin min hrilh a. Kum upate zah turin min zirtir a. Paulan Timothea hnenah ‘Putarte chu hau suh la, pa angin thlêm zawk rawh,… pitar deuhte chu nu angin,” a ti bawk a. Mizo nunze mawi tak, ‘aia upate zah’ kan tih nen pawh a inhmeh hle a ni.

Mihring kan lo pian hian leilung dan leh khuarel dan angin kan lo ṭhang lian a, kan upa tial tial a, pitar putar kan lo ni a. Kan damchhung nun kawngah thil tam tak kan tawk a, kan tuar chhuak a; hlimna te, lungnngaihna te, hlawhtlinnnate leh hlawhchhamnate, beidawnna beiseinate hi kan pal chhuak vek a; chung zawng zawng chuan kan nun hi a hrual a, kan tawn hriatte chu lehkhabua ziah kim theih an ni lo va. Mihring nun paltlang zawng zawng hi lehkhabu chhiar atanga hriat kim theih a ni hek lo. Chuvangin kum upaten an tawn hriat atanga an lo zir chhuah tawhte hi a hlu em em a ni.

Mi tam tak chu ‘kum upa’ an nih hmain thlanmual lamah an liam a. Mizo mipa phei chu kum 50 dam thleng lovin an thi nasa em em a. An tawn hriat tur ang te, an thiam ang tur te thiam hman lova mual an liam ṭhin hi an uiawmin a lungchhiatthlak a; kan ram leh hnam tan channa nasa tak, ngaihtuah ngai tak mai a ni. Hetiang karah hian kum 60 chuang dam thleng kum upate hlutna hi a nasa tial tial lo thei lo a ni. Mizo nuna aia upa zah hi chhawm nung zel ila, kum upate enkawl leh chhawmdawlna lamah i ṭhangharh thar zel ang u.

Engvangin nge kum upate hi kan zah ang a, engati nge kan dimdawi ang tih hi thui tak ziah tur a awm ngei ang. An hlutna lam kan ngaihtuah thiam a, kan hriat chian phawt chuan a hrana inzirtir ngai miah lovin kum upate hi kan hlut thiam ngeiin a rinawm.