Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
LEHKHABU PHO RUNPUI – 6
Mizo zinga thu ziak mite intel khawmna, Mizo Writer Association chuan Vanapa Hall-ah Lehkhabu Pho Runpui a buatsaih leh ta a. October ni 16 aṭanga October ni 24 thleng a awh ang. Lehkhabu Pho Runpui hi kum 2019 aṭang khan buatsaih ṭanin tun ṭum hi a vawi rukna tur a ni.
Mizo Writers Association (MWA) hi July ni 23, 1977-ah din a ni a. A tira dintute chu C. Rokuma, Selet Thanga, J.F. Laldailova, James Dokhuma, R.L. Rina leh R. Lalrawna te an ni. Din tirh atangin MWA chuan Mizo ṭawng tihhmasawn nan leh Mizo thu leh hla tihhmasawn nan leh thuziak mite chawikanna turin kawng hrang hrangin hma a la a. An hma lâkna zîngah Lehkhabu lehlin ṭha ber Lawmman hlan te, Mizo Proficiency Prize hlan te, Thu leh Hla Kutpui buatsaih leh Lehkhabu Pho Runpui (LPR) /book fest buatsaihte a tel a; India Danpui 8th Schedule-a Mizo ṭawng a tel ve theihna turin thahnemngai takin hma an la bawk a ni.
Ram dang leh India khawpui hrang hrangah a khât tawkin Lehkhabu Pho Runpui ang chi, Book festival/Book Fair hi an buatsaih thin a. Khawvel huapa book fair ropui bera an sawi ṭhin chu German rama Frankfurt khawpuia kum 500 kal ta atanga an lo neih tawh, Frankfurt Book Fair hi a ni a. Ram hrang hrang za vel zet atangin lehkhabu chhuahtute leh ziaktute an lo fuan khawm thin a. Ni nga vel awh thin he bookfair hi mi nuai hnih chuangin an chhim thin a ni. Khawlchhutna a awm hma khan he bookfair-ah hian kutziak lehkhabu an hralh thin a; chu chu kum zabi 12-na lam daih a nih chu. He book fair an buatsaih ṭan kum hi chiang taka hriat theih a ni tawh lo naa kum 1462 velah te khan mu mal takin an lo buatsaih tawh tih erawh chu hriat a ni. Kum 1520-ah khan Martin Luthera thuziakte chu he book fair-ah hian an theh lar nasa hle a; mi tam zawkin a zirtirna te an lo hriat theih phah hial a ni. Franfurt Book Fair hi lehkhabu chhuahtu(publisher) kal khawm zât atanga teha khawvela book fair lian ber a ni. Europe History-a enlightenment an tih hun lai khan Germany rama khawpui pakhat Leipzig-a buatsaih Leipzig Book Fair khan rei vak lo chu ropui ber nihna a luah a, mahse Franfurt Book Fair hi a lo lian chho leh ta a ni.
London Book Fair: Kum 1971 atanga neih ṭan anga sawi theih, ropui lama Frankfurt Book Fair dawttu a ni. Kumin 2026-ah March 10 atanga March 12 chhunga neih a ni a. Nakum 2027-ah pawh March thlaah bawk an nei leh ang a, a hmun erawh chu Olympia London atangin Excel Centre lamah an sawn dawn a ni.
India ramah Book fair ropui tak tak a awm ṭhin a. Chung zingah chuan Rajasthan state khawpuia neih ṭhin Jaipur Literature Festival hi a ropui ber hial awm e. Mi ṭhenkhat phei chuan “The World Greatest Literary show” an ti hial a ni. January thlaa neih thin he literary festival hi a la upa tehchiam lo. Kum 2006 atanga neih tan chauh a ni a; mahse ngaihhlut a hlawh hle. Thu ziak mi eng emaw zâtin hun an hmang ṭhin a ni. Jaipur Literary Festival International tiin khawpui hrang hrangah leh ram dangah book festival hi an buatsaih ṭhin bawk a ni. Kum 2027-ah January thlaah tho an hmang leh dawn a. Speaker tura beisei zingah hian ‘Strangers No More: New Narratives from the North East’ tih leh ‘Lal Thanhawla: The Boy from Zarkawt, and the Making of Mizoram’ tih ziaktu Sanjoy Hazarika pawh a tel nghe nghe a ni.
New Delhi World Book Fair chu New Delhi-ah, Pragati Maidhan chhunga Bharat Mandapam-ah Kum 2027 January ni 10 aṭangin a awm dawn a. Sap ṭawng lehkhabu bâkah India ram ṭawnga ziah lehkhabu hrang hrang an pho chhuak ang a. He hunah hian naupang pual lehkhabu pho chhuahna bik an buatsaih tel dawn bawk a ni.
The International Kolkata Book Fair. West Bengal state khawpui Kolkata-a neih ṭhin, hmana ‘Calcutta Book Fair’ an tih ṭhin hi India rama book fair upa ber a ni a, tlawhtu mipui zât atanga tehin khawvela lehkhabu pho runpui lian ber a ni bawk a. Mihring maktaduai hnih velin an chhim ṭhin. Kum 1976-ah khan Calcutta Publisher and Book Guild chuan lehkhabu pho runpui hi an buatsaih a. Miin an hlut zel a; state sawrkar nen ṭangrualin an chhunzawm zel a ni. Kum 2026-ah pawh January ni 22 aṭanga February ni 3 an buatsaih leh a. Kum 15 hnuah China a rawn tel thar leh a, a ṭum khatna atan Ukraine lam pawh an rawn tel bawk a ni.
Mizo Writer Association hian kum 2001 aṭanga khan kum khat chhunga lehkhabu lehlin ṭha ber lawman an pe ṭhin a. Lawmman dawng hmasa ber chu Zachhunga (Bruchko) a ni. Bruchko chu Bruce Olson-a lehkhabu, South America rama ring lo mite zinga missionary-in a chanchin a ziahna lehkhabu a ni. Hengte hi Best translation award dawng tawh te chu an ni. 2002- PL Liandinga (Arabian Night Vol II), 2003-Dr Rualthankhuma (Chicken Soup for the Soul Bel II), 2004- PS Laltlanthanga (Chhanchhuaktu Ropui), 2005-Thankhumi (Khengbettu Kut Bawr), 2006-Malsawmdawngliana (Pathian Thiltih Mak), 2007-Chhanmawia Royte (King Solomon’s Mine), 2008-C Nunthara (Jerusalem Countdown), 2009-Vanneihtluanga &Melvin Vanhlimpuia (Nun Kawng Ṭha Ber),2010-CH Thangkhuma (Khalil Gibrana Thute), 2011-Thankima (Desert Flower), 2012-VL Hmangaihsangs & Chhuana Renghang (Duhthusam Hlawhtlintir Dan), 2013-VLC Vanlalhriatrenga (I Hneh Thei), 2014-Zothanmawia Khiangte (Pathian Thlamuana), 2015-Lalzarzora Khiangte (David Livingstone), 2016-Zothanmawia Khiangte (Vanramah minute 90 Chhung), 2017-Lalzarzova Khiangte (The Great Panther of Sivanipalli), 2018-Thankima (Ilibagizia), 2019-Lalrinzuala Pachuau (Allah Aiah Isua), 2020-Lalzarozova Khiangte (Dead Mountain), 2021-R Lalrawna (Davida), 2022-Rev HL Thianghlima (Phum Tura Hriak Thih), 2023-Lalchhuanawma Tochhawng (Notre-Dame de Paris), 2024-Lalrinzuala Pachuau (Pa Hausa Pa Rethei), 2025-H Ngurthansânga (Second Chance:Israel Narvaez). A hnuhnung ber ‘Second Chance:Israel Narvaez’ hi lehkhabu lar tak Run Baby Run lehkhabua lang, Israel Narvaez chanchin ngaihnawm tak a ni. Lehlin hi literature tihhausakna atan a pawimawh e mem a. English literature tihausatu leh English tihhlutu pakhat a ni.
Lehkhabu pawimawhna hi sawiin a siak lo va. Thil a ti thei em em a. French pa ropui Victor Hugo phei kha chuan a dah pawimawh hle mai a. Ngaihtuahna leh ngaihdan reng reng lehkhabua dah a nih tawh chuan a ral mai mai thei tawh lo. Chu ngaihdan lehkhabuin a ken chu a ziaktu thlen phak loh hla te khua a thleng thei a, a ziaktu thih hnu thlengin thu a la sawi ṭhin a ni. Victor Hugo-a sawi angin mihring chu hren beh tlat theih a ni a, lehkhabua ngaihdan puan chhuah tawh erawh chu hren beh theih a ni lo. Tun hnaiah Delhi lamah ṭhalai lungawi lo an pung khawm nasa a. Chu chu police lamin an dang a, an man a, an khung bet a. Journalist pakhat chuan, “Ngaihdan hi hren beh theih a ni lo,” a rawn ti leh chiah bawk a ni. “Khandaih aiin kawlawm a chak zawk” tih a nih kha.
Lehkhathiam tak tak kan ngah ta hle a. Chutih rualin Mizo ṭawnga thu sawi hlei thei lo pawh an ṭhahnem ta. A chhan tam tak zinga pakhat chu Mizo ṭawng lehkhabu an chhiar tlem a ni ngei ang. Ṭum khat chu, mi thiam tak pakhat hi TV-ah an kawm a. A thusawi kha sap ṭawng tlêma zawng tal thiam lo tan chuan hriatthiam theih a ni lo vang tih khawpin sap ṭawng a telh tam a. Mizo ṭawng lehkhabu an chhiar tlêm hle a ngei ang. Biak in programme-ah hian Nilai Zan Thupui hawngtu leh ṭantute hian an han chhiar a; an chhiar dan atang hian Mizo ṭawng lehkhabu chhiar ṭhang leh chhiar ngai lo chu an danglam khawp mai. Chu mai a ni lo, eng emaw chang chuan hla châng sawituah pawh hian lehkha chhiar ṭhang leh chhiar ṭhang lo a hriat theih hial a ni. Rawngbawltu tawh phawt chuan lehkhabu hi chhiar ṭhang se amah leh kohhran tan a ṭha hle ang.
Ṭhangthar hian lehkhabu an chhiar nasa hle a. Pa valai leh nu valai chin hian an chhiar tlem deuh niin a lang. Sawrkar hna hmuh tawh chuan lehkhabu chhiar zel ṭul ti lo tlatte pawh an awm a. Hei hian lehkhabu hlutna kan la man fuh lo hle tih a tilang bawk. Chhiar tam hi mi dang aia fin tumna a ni lo va, mahni leh mahnia hmasawnna siamtu tur a ni. Ram leh khawtlângah te, kohhranah te pawh, thutlûkna siam thei chin phei hi chuan anmahni leh mipui tan lehkhabu an chhiar thin ngei tur a ni.
Mizo kan nih a, Mizo ram leh hnam kan hmangaih chuan Mizo ṭawng hi kan tihlu tual tual tur a ni a, chumi atana rahbi pawimawh tak mai chu Mizo kutchhuak, Mizo ṭawnga ziah lehkhabute chhiar tam a, ngaihhlut thiam hi a ni. Keimahni puala kan ṭawng neih chhun hi a ral mai lohna turin Mizo ṭawng lehkhabu lei la, chhiar ṭhin rawh le.