Patea rualin

Kha mi khawhar, a nu chhul aṭanga a keu aṭanga hrehawmna, retheihna leh harsatna tinrengin duhthawh taka a bawm khah luk reng; a khawi laiah maha han chhuan tur leh uanna tur nei ve hman lêk lova mihringte'na kan thlan loh lam hlir - a chhe lamin a vur thuah ṭûn ṭhin kha mumang lamah tal hian hmuh hi ka chak ṭhin mang e!

Mihring hian kan hmuh theih, tawn theih, tem theih, tlawh theih, hriat chin leh khawih theih chin bak hi chu kan suangtuah thei meuh lo hlawm a. Chuti ang mual letliam thlang lam pang thleng thleng suangtuaha mitthla tur chuan thlang lam aṭanga ni tla tur thla lo la lêt thei nihte hial pawh a ngai maithei. Mahse kha mi khawhar, Vanramina a dam chhunga a hnuh kal leh chu ram mawlh chu zawng reng - kha Patea kha chuan a dai ngai loh ramte thleng thleng khan, a tual vaivut lo pal khu ngun ve hle tawh ang maiin a tlawh loh Bethlehem kha a bel hlurh thei bik a. Kum tawp, khawvel kum hun chawhnu kan han thlen chinah tawh phei hi chuan Patea kha ka ngai ru fo ṭhin zuk nia!

Keini ang, mi thluak thawl; kan suangtuahna pawh dâwrâwmna dawrpui aṭanga inṭan a, a kâwra lan mawi tum a, chhungril lam awngrawp ru fê si ang chi hi chuan Patea-te ang kha chu kan kawm pha lo hul hual tih ka hre reng. Kan khawsak phung lah chu tih-Paris a, tih-New York a, tih-khawchhak kan tum ve phet laite hian, ani Patea kha chuan eng 'rawng' dang mah hi a thlang ve lo va, eng sukthlek mah hi a ngaihven lo va, tunlai khawvelin eng hi nge a buaipui tih lam a bengkhawn na hek lo. Ani kha chu khutah, Bethlehem khawchhuak ang maiin a thinlung kha Chatuan Lal Fapa zikchhuahna lamah a thle ngut reng a, a tan chuan "Isua pian hun dik" chhut ve si se a ngai lo va, a thinlungah Isua kha a piang nawn tuk tin a; neih chuang liama Bethlehem zuk fang ve ngawtte ai chuan ani khan Bethlehem-te hi a chiang zawk daih - Isuaah chuan!

Khawvela chhuan tur nei ve ta lo chu, a chhuan chu Bethlehem-a Nau piang kha a ni. Kha Nau khan eng lai paw'n a lungril a fan a, chu Nau zui tur chuan bari ṭhen kher kher a ngaipawimawh lo va, kawrchung hak kher a tum lo va, nghawngawrh nena lo chiauau kher a ṭul a ti lo va, amah anga tlawm - Krista kha tlawm tak bawkin a suangtuah a, a kawm a, a nel sârh a, mipui hmachhawn zawng leh a dawhsan luah ang zawng paw'n a hmu ve lo va, "Mipui zingah ka Lal ka hmu" te kha a ti a. Lei lal leh sakhaw rawngbawltu, mi intivei ṭhenkhatte angin Isua khan parṭhi leh badge tih ang duang kha a ngainat lam leh a lawm lam a ni lo tih kha Patea khan a chiang em em a, a mi ngainat Van mi hnena chawlh hlan a nghakhlelte pawh kha âwm ka tihpui ve hliah hliah ṭhin - chu Van mi kiangah chuan keini'na "mi pawimawh" kan tih ang hi awm ve dawn hek lo le!

Khawbung, Thekte, Samthang leh he kan Zoram tlang hrang hrang aṭang hian a tan chuan Bethleham kha a "sawrkar laipui" inkhuarna hmun a ni a, tu mitmei mah a veng lo va, a tu a te mah a khak hek lo. Bethlehem tlang aṭang chuan engkim mai hi Sudden Muanga dungthulin "Rualrem City" a ni a, a mihringpui leh khuarel mawina te, tawrhna te, duhawmna leh khâkna te chu rem takin a thlir a; tlawm takin Isua nen ran chaw pekna thleng an luahdun miau va, mawi takin Isua rualin a chanchin chu a thang ta zel zawng a nih hi. 

A tak hlimthlaah Bethlehem khawi lai huan leh bang emaw 'background' a lanpuina a nei lo. Mahse Masi a lo her chhuah apiang hian Patea rualin Bethlehem chu Zofate mitthlaah a lang ve zel a. Kan Zoram khawchhak lam aṭangin thlang lam a thlir a, a hmuh theih phak piah lamah a mitthla chuan Bethlehem a fang a, a ngainat khua chu a ngai vawng vawng a, a rûm ngal ngal a - 

“Ngai lo awm ang maw chu

hmun chu,

Ka Lal siang a lawina;

Kaisar lal lai ni tla zam vel hnuaiah,

Ka Lal nau ang ṭap e,”

te a han ti a! Patea thlen phak chin thleng pha hi zawng dawn ta i la, kei chuan zawn chhuah ka neih pawh ka ring lo ve!

Kei leh ka ṭhiante hi chuan Bethle­hem hi Bible ṭanchhan zawhna leh Masi dawnah lo hi chuan kan hre chhuak khatin, kan lawm mawh hlawm khawp a. "Ka Lal nau ang a ṭap e" a tihna Bethlehem khawi lai mual emawte hi keini chuan khuang rik rualin kan lam ve satliah lek zawng a ni e! 

Keini rilru ve mai maiah hi chuan Isua chu sawi loh, a chhandam rawngbawl hna thawk tura leilung a rawn luah ṭanna hmun leh ram te hian kan lunglen chuti takin a kai ve lem lo va, kan chhungrilah hian thu a sawi nep a, chumi zara "rawngbawlna" kan tih ang vel hian kan tisa hi a luah mawi ve vel mai mai a, a rawng kan bawlsak-a pian leh murna hian chuti teh lua-in kan rilru a hruai thuk lem lo chu a nih hi!

Mahse Patea chuan Messia chauh a atchilh lo va, leilung a rawn rah ṭanna tual vaivut ngawt maia pawh chu a ngaihlu mai ni lovin, a ṭahpui lo chauh a, chutah chuan lawmna chhiar sen loh a chhar a, "Bethlehem" han tih ngawt maite chu a tan damna a tling em maw chu aw, tih theih tur khawpin a "ori" bik a! Vawi khat chu Thekte lal mikhual a nih lai khan, a han hawi vel a, lal kaiṭen aṭanga tlaizawng par a hmuh aṭang ngawt pawh khan Bethlehem kha a han hrechhuak vawng vawng a. Kha Lurh tlang tlâk lam pangpera thlasik ni tla tur eng no nghel karah khan lungleng em em maiin a Lal pianna kha a mitthla a -  

“Lal pian hun pangpar a vul leh ta,

Thinlai mu hnu, lunglen a kai tho ve!”

a han ti reih reih a. A dam lai ni ral mek kha tlaizawng par chuan a chhui nawntir leh a, a vanglai hunte chu Bethlehem-in a rawn ur tho leh a, kum sang tam liam taa khawchhak mi fingte ang khan thlang lam hawiin a han 'Bethlehem' a, mi fingte chhui dawn zawh loh Nau kha a han chhar thar leh a, beram pute rualin a tak ngeiin a thu hriat chu a han fiah leh a, a Lal chu a hmu a!

Bethlehem Khawchhuak directory-ah pawha hming chuang pha tur ang hial khawpin Patea kha chu a ‘Bethlehem’ a, helai tlang ram aṭang hian a suangtuahna mitthlain hlate khuaa Isua pianna chu a hnuk hnai a, "ka ta" ti thei tur khawpin "Bethlehem tlang" te a din a; chu'ng chu khawvel thiamna aṭang ngawta fir leh fet tak a, mathematics leh science kalhmanga "dik" zawn tumte tan chuan pawmpui a har ang. Nia, kan theologian zingah pawh hian thu leh hla pawh pha lo hulhual, engkim hi tehna dik lo thei lo anga teh tum a, takna aia dikna ngawr ngawr chawhchhuah tum a, kan Bible hun leh i pawh teh fel tum thlap thlap an awm a. Chu'ng mite chuan kan mi hmasa, Rokunga hla-te pawh awmze nei map lovin an sêl tak chiam chiam fo hi! Khawngaihthlakin!!

Ani, kan Patea erawh kha chuan a duh chuan "Lawng chawlhna tlang thianghlim" te kha din mai a, mihring hian a "culture" milin engkim hi a thlir a, Hmangaih Johana pawh khan a culture milin "Thupuan" kha a puang mawp a, inlipsê dawn ta i la, Johana-te ang hi chu keini Zofate lakah chuan a tla rawih rawih maithei.

A enga pawh chu ni se, kawrkilh kim leh kim loh lam thlu ve lo Patea kha chuan dikna leh takna hi "Chhamdamtu" ngaihdan aṭangin a la a, Bethlehem aṭangin bul a ṭan a, ngaihnep theih hlek loh hian, tute'n emaw an ngaihsan em em Sapho thurawn pawh ngaichang hlek lovin, heti hian, lungrun zet maiin - 

"Bethlehem Arsi a êng leh ta,

Eden thlan kawngkhar chhung

a rawn chhun êng;

.... Eden khua a var ta..."

a ti a nih kha! 'Sermon' tam tak, thui tak bawk si-te chu he hlaah hian a inbilhkhawm vek a, 'Eden thlan kawngkhar chhung' han tihte mai hi aw.... tu fa hian nge maw ngaihtuahchhuak thiam ve ang le!? 'Eden khawvar' te hi Sapho khuan tehkhin thu ropui a nihzia an hre ve awm der si lo va! (Sap ngaihsan vangin an tih dan kalhmangte hi lo zui ve dip dep ta se, Patea hi a nêpin a neu awm ngawt ang. Chu a chhapah, Siamtu a zah awm lo ngawt mai!) 

Kha Patea khan ralkhat aṭang tal pawha hmu hlek si lo khan, a seilenna khua ang hrimin Bethlehem, tlawm taka Isua lo zik chhuahna hmun kha a ngaina hlur a. A tual lo chai tawhna leh a thawnthu tam tak lo inziah tawhna khua ang maiin, ngai em emin -

“Aw, nang Bethlehem, 

ka va ngai tak che em!

.... Ṭapin ka rawn zawng 

zel ang che...”

a ti lawm lawm a. “Ka Lal pianna lei hmun tlawm ber” a tih chu Jerusalem khaw ropui aiin a thlahlel zawk a. A taka a khaw neitute paw’na an ngaihtuah­chhuah phak loh tur khawpa runthlakin, 

“Ngai lo awm ang maw chu hmun chu,

Ka Lal siang a lawina;

Kaisar lal lai ni tla zam vel hnuaiah,

Ka Lal nau ang ṭap e,”

a ti a nih chu maw le! 

Keini'na tih-Sap eng ang tuma kan inthuamna te, kan chenna in te, kan sukthlek te, kan "rawngbawl" dan te... kan engkim mai kan hnam zia kan kalsan hlat theih poh leh hlawhtlinga kan ngaih lai hian Patea chuan ama mize milin, ama suangtuahna chhuiin, amaha Pathian pawlna dawng chungin "Zo" hlep hlepin Bethlehem ropuina-te a'n an puang a, he pa hi ka lawm zawng tak a ni. Kan zingah awm ve tawh lo mah se, dam reng mawlh teh se! 

He Patea'n "Senlai nau ang i ṭahna hmun tual ka ngai" a tihte hi ṭawmpui thei lo pawh ni i la, kei zawng, buaina chhuah fo-na hmun Bethlehem ka ngai tê thei lul lo ve! 

Mi inngaitlawmte bulah "Imma­nuela" hi a inlar taktak a nih ngai chuan, Patea bula hian a inlar ngei ang tih ka ring a. Khawvel sum leh paia ngelnghet inti a, in leh lova awh dang nei lem lo, lirthei leh nawmsakna thil dang hmâi lem lote thusawi satliah ve mai mai ai chuan thinlunga Patea'n - 

"A va mawi em! 

Lalna ram thing chu,

Kan tan Bethlehem tlang a lo vul ta..."

a tihte hi ṭawmpui nuam ka ti a, chu'ng zawng zawng bilhkhawmna ni hran chuang lo va, a suangtuah ram ril aṭang a -

"Lâwm lo awm ang maw 

Lal thar chu,

Van mipuite chuan 

an rawn ṭhen ta;

A ngaiin van khua a reh zo ta..."

a han tih tê tê hnu a, mittui nen a -

"Ṭapin lei an thlir a;

Chatuan arsi pawhin a um zel a,

A pianna Bethlehem tlang

a rawn thlen ta,"

a tihte hi kei hian suangtuahna nen ka chhui zui nawn fo a, ka hmulthi-te hi a ding sung sung ṭhin zuk ni a le!

Kumin chu, kum dang ang bawkin kei zawng, Patea ruala Zo taka Bethle­hem tlang fan ka duh a, Sap hla nena inawih lunglen a, Sap tih dang ang apiang tih dan ṭhaa ngaihna rilru put loh ka'n tum leh rih phawt ang e.