Hlauhna hmuna ka awmin...

Ka nî chu kum 87 zeta upa a ni tawh a, ei siam thiam zet mai hi a ni. Ni khat chu a ei siam zawh hnuin kan titi dun a, tun hmaa a thil lo tawn tawh min hrilh a, a ngaihnawm ngiang mai.

"Kum 1944 Krismas hma chawlhkar thum chiah la awmah hian a ni a..." a ti, ka nî chuan. "Ukraine aṭangin Khawvel Indopui II-na vangin kan raltlan a, Alps tlang bula Ratkersburg, Yugoslavia-ah kan khawsa a. Chutih lai chuan kan khua, Dnieper River thlang lama thingtlang khaw pakhat, Nieder-Chortitza-ah chuan indona a vung ṭha hle mai a. Thla eng emaw zah chhung chu bomb leh silai puak ri kan hre tawh a, kan nun nana tlanchhiat mai loh kha chu, a indo ve lova te tan chuan thlan tur dang reng reng a awm lo. Tichuan relin Ukrainian mi tam tak chuan kan ram kan tlanchhuahsan ta a. Chutianga rela kan chuan laite pawh chuan Russian sipaite chuan min rawn sai leh dawt dawt changte pawh a awm a ni. Bomb hmangin car-te hi ralkhat aṭangin an rawn vawm thal hawl hawl zel mai a. Kan lu chung lawk lawkah puakrang silai mu te hi a rawn inkahpup-chaw zet zet zel mai a, tluk leh ding awn nih fâwmin kan tum ram chu thi lova ruangin kan thleng hram a.

Yugoslavia chu German sipaite'n an luah a, a ralmuang zaw phian a. German-hovin min dim viau laiin, Yugoslav-ho zawk chuan min tei thei lo thung hle a. Chutiang boruak kara hlauhawm em em mai chu in­pawng­­sual a ni. Ṭhenkhat chuan hna­thawktu anga in­cheiin raltlan hmeichhiate an lo pawngsual a, zan lamah te an che ṭhin bawk a. Raltlan mipa ṭhenkhat chu an kap hlum a; a bikin hmeichhiate phei chu mahni pawhin kan tla fâl ngam lo - in chhungah kan inkalh khum fer fur zel mai a ni. 

Râl mai bakah, kan khawsakna bul maia mi nunrawngte laka inven ruk kar reng a ngaih mek lai chuan indona meipui paw'n Yugoslavia-a kan raltlanna hmun pawh chu a rawn kang kai hnai ve leh ta zel tih kan han hre zui a, khawvelah hian ralmuanna hmun reng reng a awm lo ni hialin kan hria a ni! 

Zanah te hian êngin min rawn chhun leh phut phut zel mai a, thil eng emaw han puak ri dup dup te pawh kan hre leh ta nawk mai.

Chutia, hlauhna leh ralṭitna hmuna hlauhawm kan tawn buak leh hma lawk chuan ka laizawn Tina-i hnen aṭangin lehkha hi ka dawng a - ‘Germany-ah lo kal ve zawk rawh, a him ber zawk,’ a rawn ti a. 

Ka ṭhian pakhat nen Germany-a luh theih dan dap turin Graz, Austria lam panin relin kan chhuak leh ta a. Chuta kan zin kawng chu khawvela zin kawng ka zawh tawhah chuan a la thui ber hial awm e. Hlauthawng reng rengin kan khat a; Ratkersburg lama kan kal ṭum erawh chuan rin ai takin ni te pawh chu a tla hmain ka hre ve ta thung. Chutih lai chuan thlasik a tla na ṭan hle tawh a, tukverh darthlalangte hi vurin a khuh khir lêk lûk a. Ka ṭhiannu chuan, ‘Vahchhuah hun dik tak a ni,’ a ti sap a. 

Ratkersburg thlen hma rel chawlhhmunah a fapa a awm a, chuta kal ve nghal mai tur chuan min sawm a ni. Kei chuan ka lu ka thing mai a, ka ṭhiante in ka den loh chuan zankhuain an ngaih a ṭha thei dawn lo tih ka hria - ka rilru ka thlak leh tih tal ka hrilh hman ta bawk si lo va.

Rel chu a ding ta. Ka ṭhiannu chu a chhuk a, hawi kual zak zak pah hian a pil bo ta thuai a.

Tichuan, leilung chu a reh ta tlawk tlawk mai a. 

Ka ṭhiannu ruala ka kal ve ta mai lote chu ka inchhir leh hnuhnawh a; mahse a sawt tawh lo. Rel chu muangchangin a lir leh ta bup bup a, zan dar 8 velah ka ṭhiante awmna khua chu kan thleng ta. Pawn ka'n chhuak chu, vurin min rawn bawh nghal huk a, ka khur hlawk hlawk a, kal ngaihna hre lovin rel chawlhhmuna êng pakhat chu belin, ṭhutthlengah ka'n ṭhu leh ang ren rawn phawt a. 

Ka ṭhiante awmna chu tlang chhip lamah daih a ni. Chu hmun thleng tur chuan vur karah kilometres 10 emaw vel kal a ngai a. Indo ralṭitna ramah, hmeichhia mahni chauh lehnghala zan khaw thim hnuaia vah chu thil namai a ni lo. Kawng chin hre turin êng ka nei lo va, tlang lama indap chhoh a ngaih chu thu hran - thlanmual, grape huan leh ram ngaw paltlang chhoh a ngai dawn zui a. Chu'ng hmunah chuan min lo pawngsual tum ta se, tu ma'n min chhan hlek lo vang le!

Mahse thlan tur kawng dang ka hre chuang si lo.

Tichuan le, zan thimah chuan ka'n invai chhuak ta teh poh a. Hmun pakhatah hian pa khawsaho ve angreng tak a ni ang tih hriat reng reng hian gate a lo veng a, a ralṭit em avang leh zan thim kar a nih bawk si avangin mihring hmel han hmuh hrim hrima chu hlu tak a ni. Pawngsual leh eng ilo dang pawh ka ngaihtuah chang tawh lo, hlauh tinah pawh ka tin tawh hek lo: chu pa chu ka va pan nghal chawt a, ‘Ka pu, khawngaihin zanin chu mi lo mikhual mai teh?’ ka va ti châwr mai a ni. Ani lah chuan a lo ngam ikhaw lo mai a. A lu a thing a, ‘Ka pi, a theih loh,’ a ti ringawt a. 

Beidawng tak a, ‘Ka kalna tur lah hi a la hla si amaw...,’ ka'n tih chuai tak raihah erawh chuan, chuti teh tlawnga mi'n hnar chu a inthiam lovin nuam lo a ti leh ta deuh a ni chêk ang chu, a lukhum siam ṭhat nuap nuap pah hian, ‘He laia in hi kalha ven him a ngai tlat mai si a; hetiang zan khuaah hi chuan tlang sang lam khi a him zaw-lel a nia,’ a ti a. Chu ralṭitna hmuna ka mihring hmuh awmchhun chuan thim zingah min pil bosan leh ta mai a.

Engtin chuan ka ti dawn ni maw? Ka han hawi ṭhin a, vur leh thim mai lo chu eng mah hmuh tur a awm lo. Ka sirah chuan luh theih hlek lohva kalh hnan in pakhat a ding a, a thim ngawi hmuk mai a. 

Chutia khaw vawt hnuaia hlauhna namen lo nena mahni chauha ka din vang vang lai chuan van lam ka han hawi a, chung lam van sang takah khian min ṭanpui vartu hnai reng, Mi Pakhat a awm tih ka han hrechhuak a - ‘Ka pa....,’ tiin ka phun sap a... ‘Ka hlau a ni! Ka hlauhna thinlung hi min lak bosak la, ka kiangah awm ang che,’ ka ti a. Chutia ka Pa ka biak zawh rual rual chuan, van boruak thim pik chun mai chu êng hian a rawn chhun kal ta zut zut mai le! Khawi lai rel chawlhhmunah emaw bomb an thlak a nih ngei ka ring.

Chu êng chuan ka kalna tur kawng pawh a chhun a, ka hmuh theih loh kawng chu a lang ta ruak mai. 

Thlawhtheihna thlawk ri vut vut chu liam se la, kei pawh ka pen chhuak ve leh ang, tiin rilru ka siam a. Rei ngial ka nghah hnu pawh chuan thlawhtheihna thawm ri vut vut leh bomb phe zuai zuai chu a reh thei si lo. 

Chutiang a nih tâkah chuan, ka rilruah hla pakhat a lo lut zawk a. Chumi zan thim hnuaia êng lo lang ta phut chu ka ngaihtuah a, ka kawng thimin a bawm laia êng lo lang karah chuan hla thu pakhat - ‘Kan thinlung hi hlim leh lawmin a khat liam tawh ang; Lalpa ka kut chelh la, min hruai zel ang che’ (Lass die Herzen immer froehlich und mit Dank erfuellet sein; So nimm denn meine Haende und fuehre mich) tih hi ka thinlungah a rawn inthum rawn ta tlut tlut mai a. Ka thinlunga hla lo awm chu ka phunpui sep sep a, thlamuannain ka khat ta bawk a. A tawpah phei chuan mahni chauha awm e ti lovin, ring deuh mai hian ka zai ta chiam mai a ni.

Hlim taka chu hla sa chung zel chuan ke ka pen ta. Ka kawng zawh tur chin zel chu a êng iar zel a, vur sur seng seng pawh a reh ta vek mai. December thlasik khaw vawh zual hun lai tak e ti lo chuan, a lum hi ka ti ta khawp mai a, ka thlante pawh a rawn bawl ṭuam ṭuam a.         

Chutiang chuan tlang lam pan chuan ka chho zel a. Hmun pakhatah hian luitê a lo luang ri her her a, a tuite chu lunghlu ang mai a ni - a tle sep sep a. A kama lungpherah chuan muangchangin ka'n ṭhu chawl leh te te phawt a. Chuta ka kal leh hnu pawh chuan êng chuan min chhun zel a; tlang chhipa ka ṭhiante in ka thlen dawn hnaih thleng chutiang chuan êng chuan min chhun a ni - min kiansan lo. 

Ka kalna hnu chu ka'n en thla a, ribbon ang mai hian kawng chu tlang bulṭhut lamah a kual êng thla reih a, mawi tak a ni!

Ka ṭhiannute kawngkhar chu ka kik ta. 

Zan thim hnuaia ka hmel an han hmu chu, mak an ti takzet mai. Kawngkaa ka pen lut chiah chu ka ṭhiannu chuan min lo pawm nghal chuk chuk a, ‘Anna, hetiang thlipui tleh fur fur karah hian i lo thleng amaw!? I hlau lo em ni?’ a ti chul a. Kei chuan lu thin pahin, ‘Hlau nang. Thli a tleh hleinem,’ ka ti mai a. Mahse ka sawi zo hman ṭâwk a ni. A hmaa ka lo hriat ve reng reng loh, thlipui na zet mai chuan in chu a rawn chhem ri hrâwk a, khawi lai lai emaw chu a chhem chhe ngei mai.

Ka ṭhiannu chu ka ei tur siamin a buai nghal chuk chuk a. Ka kawrchung a han thlep ṭha tur chu, ‘A khai! A huh hlek lo nia mawle!’ a ti leh ta a. Min rawn en thuai a, ringhlel leh mak ti hmel pu chung hian, ‘Anna, i kawrchung hi a ro phiang bawk si...’ a ti a. Kei chuan, ‘Ro tehlul ang chu mawle,’ tih pahin, tlang bul ṭhut aṭanga tlang chhip ka thlen chhoh dan chu ka hrilh ta a. Mak ti zet mai hian min han en ṭhin a, dawt lah ka sawi lo tih a chiang reng mai si....”

Ka nî (Anna) chuan a chanchin min hrilh zawh chuan min han en a, “Ka sawi kha i awih em?” a ti a. Kei chuan, "Awih e. 'Pathian bulah eng mah hlauh tur a awm lo' tih min hrilh i tum a ni tiraw?" ka lo ti var a.

"Aw... Chu chu... Eng’e kan hlauh vang?" 

Ka nî chu kum 87 zeta upa a ni tawh a, ei siam thiam zet mai hi a ni. Ni khat chu a ei siam zawh hnuin kan titi dun a, tun hmaa a thil lo tawn tawh min hrilh a, a ngaihnawm ngiang mai.

"Kum 1944 Krismas hma chawlhkar thum chiah la awmah hian a ni a..." a ti, ka nî chuan. "Ukraine aṭangin Khawvel Indopui II-na vangin kan raltlan a, Alps tlang bula Ratkersburg, Yugoslavia-ah kan khawsa a. Chutih lai chuan kan khua, Dnieper River thlang lama thingtlang khaw pakhat, Nieder-Chortitza-ah chuan indona a vung ṭha hle mai a. Thla eng emaw zah chhung chu bomb leh silai puak ri kan hre tawh a, kan nun nana tlanchhiat mai loh kha chu, a indo ve lova te tan chuan thlan tur dang reng reng a awm lo. Tichuan relin Ukrainian mi tam tak chuan kan ram kan tlanchhuahsan ta a. Chutianga rela kan chuan laite pawh chuan Russian sipaite chuan min rawn sai leh dawt dawt changte pawh a awm a ni. Bomb hmangin car-te hi ralkhat aṭangin an rawn vawm thal hawl hawl zel mai a. Kan lu chung lawk lawkah puakrang silai mu te hi a rawn inkahpup-chaw zet zet zel mai a, tluk leh ding awn nih fâwmin kan tum ram chu thi lova ruangin kan thleng hram a.

Yugoslavia chu German sipaite'n an luah a, a ralmuang zaw phian a. German-hovin min dim viau laiin, Yugoslav-ho zawk chuan min tei thei lo thung hle a. Chutiang boruak kara hlauhawm em em mai chu in­pawng­­sual a ni. Ṭhenkhat chuan hna­thawktu anga in­cheiin raltlan hmeichhiate an lo pawngsual a, zan lamah te an che ṭhin bawk a. Raltlan mipa ṭhenkhat chu an kap hlum a; a bikin hmeichhiate phei chu mahni pawhin kan tla fâl ngam lo - in chhungah kan inkalh khum fer fur zel mai a ni. 

Râl mai bakah, kan khawsakna bul maia mi nunrawngte laka inven ruk kar reng a ngaih mek lai chuan indona meipui paw'n Yugoslavia-a kan raltlanna hmun pawh chu a rawn kang kai hnai ve leh ta zel tih kan han hre zui a, khawvelah hian ralmuanna hmun reng reng a awm lo ni hialin kan hria a ni! 

Zanah te hian êngin min rawn chhun leh phut phut zel mai a, thil eng emaw han puak ri dup dup te pawh kan hre leh ta nawk mai.

Chutia, hlauhna leh ralṭitna hmuna hlauhawm kan tawn buak leh hma lawk chuan ka laizawn Tina-i hnen aṭangin lehkha hi ka dawng a - ‘Germany-ah lo kal ve zawk rawh, a him ber zawk,’ a rawn ti a. 

Ka ṭhian pakhat nen Germany-a luh theih dan dap turin Graz, Austria lam panin relin kan chhuak leh ta a. Chuta kan zin kawng chu khawvela zin kawng ka zawh tawhah chuan a la thui ber hial awm e. Hlauthawng reng rengin kan khat a; Ratkersburg lama kan kal ṭum erawh chuan rin ai takin ni te pawh chu a tla hmain ka hre ve ta thung. Chutih lai chuan thlasik a tla na ṭan hle tawh a, tukverh darthlalangte hi vurin a khuh khir lêk lûk a. Ka ṭhiannu chuan, ‘Vahchhuah hun dik tak a ni,’ a ti sap a. 

Ratkersburg thlen hma rel chawlhhmunah a fapa a awm a, chuta kal ve nghal mai tur chuan min sawm a ni. Kei chuan ka lu ka thing mai a, ka ṭhiante in ka den loh chuan zankhuain an ngaih a ṭha thei dawn lo tih ka hria - ka rilru ka thlak leh tih tal ka hrilh hman ta bawk si lo va.

Rel chu a ding ta. Ka ṭhiannu chu a chhuk a, hawi kual zak zak pah hian a pil bo ta thuai a.

Tichuan, leilung chu a reh ta tlawk tlawk mai a. 

Ka ṭhiannu ruala ka kal ve ta mai lote chu ka inchhir leh hnuhnawh a; mahse a sawt tawh lo. Rel chu muangchangin a lir leh ta bup bup a, zan dar 8 velah ka ṭhiante awmna khua chu kan thleng ta. Pawn ka'n chhuak chu, vurin min rawn bawh nghal huk a, ka khur hlawk hlawk a, kal ngaihna hre lovin rel chawlhhmuna êng pakhat chu belin, ṭhutthlengah ka'n ṭhu leh ang ren rawn phawt a. 

Ka ṭhiante awmna chu tlang chhip lamah daih a ni. Chu hmun thleng tur chuan vur karah kilometres 10 emaw vel kal a ngai a. Indo ralṭitna ramah, hmeichhia mahni chauh lehnghala zan khaw thim hnuaia vah chu thil namai a ni lo. Kawng chin hre turin êng ka nei lo va, tlang lama indap chhoh a ngaih chu thu hran - thlanmual, grape huan leh ram ngaw paltlang chhoh a ngai dawn zui a. Chu'ng hmunah chuan min lo pawngsual tum ta se, tu ma'n min chhan hlek lo vang le!

Mahse thlan tur kawng dang ka hre chuang si lo.

Tichuan le, zan thimah chuan ka'n invai chhuak ta teh poh a. Hmun pakhatah hian pa khawsaho ve angreng tak a ni ang tih hriat reng reng hian gate a lo veng a, a ralṭit em avang leh zan thim kar a nih bawk si avangin mihring hmel han hmuh hrim hrima chu hlu tak a ni. Pawngsual leh eng ilo dang pawh ka ngaihtuah chang tawh lo, hlauh tinah pawh ka tin tawh hek lo: chu pa chu ka va pan nghal chawt a, ‘Ka pu, khawngaihin zanin chu mi lo mikhual mai teh?’ ka va ti châwr mai a ni. Ani lah chuan a lo ngam ikhaw lo mai a. A lu a thing a, ‘Ka pi, a theih loh,’ a ti ringawt a. 

Beidawng tak a, ‘Ka kalna tur lah hi a la hla si amaw...,’ ka'n tih chuai tak raihah erawh chuan, chuti teh tlawnga mi'n hnar chu a inthiam lovin nuam lo a ti leh ta deuh a ni chêk ang chu, a lukhum siam ṭhat nuap nuap pah hian, ‘He laia in hi kalha ven him a ngai tlat mai si a; hetiang zan khuaah hi chuan tlang sang lam khi a him zaw-lel a nia,’ a ti a. Chu ralṭitna hmuna ka mihring hmuh awmchhun chuan thim zingah min pil bosan leh ta mai a.

Engtin chuan ka ti dawn ni maw? Ka han hawi ṭhin a, vur leh thim mai lo chu eng mah hmuh tur a awm lo. Ka sirah chuan luh theih hlek lohva kalh hnan in pakhat a ding a, a thim ngawi hmuk mai a. 

Chutia khaw vawt hnuaia hlauhna namen lo nena mahni chauha ka din vang vang lai chuan van lam ka han hawi a, chung lam van sang takah khian min ṭanpui vartu hnai reng, Mi Pakhat a awm tih ka han hrechhuak a - ‘Ka pa....,’ tiin ka phun sap a... ‘Ka hlau a ni! Ka hlauhna thinlung hi min lak bosak la, ka kiangah awm ang che,’ ka ti a. Chutia ka Pa ka biak zawh rual rual chuan, van boruak thim pik chun mai chu êng hian a rawn chhun kal ta zut zut mai le! Khawi lai rel chawlhhmunah emaw bomb an thlak a nih ngei ka ring.

Chu êng chuan ka kalna tur kawng pawh a chhun a, ka hmuh theih loh kawng chu a lang ta ruak mai. 

Thlawhtheihna thlawk ri vut vut chu liam se la, kei pawh ka pen chhuak ve leh ang, tiin rilru ka siam a. Rei ngial ka nghah hnu pawh chuan thlawhtheihna thawm ri vut vut leh bomb phe zuai zuai chu a reh thei si lo. 

Chutiang a nih tâkah chuan, ka rilruah hla pakhat a lo lut zawk a. Chumi zan thim hnuaia êng lo lang ta phut chu ka ngaihtuah a, ka kawng thimin a bawm laia êng lo lang karah chuan hla thu pakhat - ‘Kan thinlung hi hlim leh lawmin a khat liam tawh ang; Lalpa ka kut chelh la, min hruai zel ang che’ (Lass die Herzen immer froehlich und mit Dank erfuellet sein; So nimm denn meine Haende und fuehre mich) tih hi ka thinlungah a rawn inthum rawn ta tlut tlut mai a. Ka thinlunga hla lo awm chu ka phunpui sep sep a, thlamuannain ka khat ta bawk a. A tawpah phei chuan mahni chauha awm e ti lovin, ring deuh mai hian ka zai ta chiam mai a ni.

Hlim taka chu hla sa chung zel chuan ke ka pen ta. Ka kawng zawh tur chin zel chu a êng iar zel a, vur sur seng seng pawh a reh ta vek mai. December thlasik khaw vawh zual hun lai tak e ti lo chuan, a lum hi ka ti ta khawp mai a, ka thlante pawh a rawn bawl ṭuam ṭuam a.         

Chutiang chuan tlang lam pan chuan ka chho zel a. Hmun pakhatah hian luitê a lo luang ri her her a, a tuite chu lunghlu ang mai a ni - a tle sep sep a. A kama lungpherah chuan muangchangin ka'n ṭhu chawl leh te te phawt a. Chuta ka kal leh hnu pawh chuan êng chuan min chhun zel a; tlang chhipa ka ṭhiante in ka thlen dawn hnaih thleng chutiang chuan êng chuan min chhun a ni - min kiansan lo. 

Ka kalna hnu chu ka'n en thla a, ribbon ang mai hian kawng chu tlang bulṭhut lamah a kual êng thla reih a, mawi tak a ni!

Ka ṭhiannute kawngkhar chu ka kik ta. 

Zan thim hnuaia ka hmel an han hmu chu, mak an ti takzet mai. Kawngkaa ka pen lut chiah chu ka ṭhiannu chuan min lo pawm nghal chuk chuk a, ‘Anna, hetiang thlipui tleh fur fur karah hian i lo thleng amaw!? I hlau lo em ni?’ a ti chul a. Kei chuan lu thin pahin, ‘Hlau nang. Thli a tleh hleinem,’ ka ti mai a. Mahse ka sawi zo hman ṭâwk a ni. A hmaa ka lo hriat ve reng reng loh, thlipui na zet mai chuan in chu a rawn chhem ri hrâwk a, khawi lai lai emaw chu a chhem chhe ngei mai.

Ka ṭhiannu chu ka ei tur siamin a buai nghal chuk chuk a. Ka kawrchung a han thlep ṭha tur chu, ‘A khai! A huh hlek lo nia mawle!’ a ti leh ta a. Min rawn en thuai a, ringhlel leh mak ti hmel pu chung hian, ‘Anna, i kawrchung hi a ro phiang bawk si...’ a ti a. Kei chuan, ‘Ro tehlul ang chu mawle,’ tih pahin, tlang bul ṭhut aṭanga tlang chhip ka thlen chhoh dan chu ka hrilh ta a. Mak ti zet mai hian min han en ṭhin a, dawt lah ka sawi lo tih a chiang reng mai si....”

Ka nî (Anna) chuan a chanchin min hrilh zawh chuan min han en a, “Ka sawi kha i awih em?” a ti a. Kei chuan, "Awih e. 'Pathian bulah eng mah hlauh tur a awm lo' tih min hrilh i tum a ni tiraw?" ka lo ti var a.

"Aw... Chu chu... Eng’e kan hlauh vang?"