Megan Coffee

A khuhhawnna: Hlauhawmah mi huaisen an hriat a, mamawhna hmunah pawh mi takzet an hriat ṭhin. Khelmuala mi langsarte hnungah hian lang ve miah lo "ch^wmtu" an awm a. Politics dawhsanah hian inpho lang ve miah lo "ngaihtuahtu" an awm a. Sakhuanaah pawh hian puanzar chhanah "rinrawl" an awm a, pasalṭha phena chhungpuinu an awm ang hian mite hriat ve loh lam, lang lo phenah hian fak hlawh ve lo mi fakawm an awm ṭhin. Chuti ang zingah chuan Dr Megan Coffee-te pawh chhiar tel ve chi an ni ang.

US president hlui Bill Clinton-te'n Haiti lirnghinna hmun leh a tuartute an tlawh laite chuan thlalakna leh TV tin hi a lamah an hawi ṭhup pawh a ni maithei. Khawvel ram hruaitu langsar leh a eng kawng emaw zawng taka dinhmun pawimawh chelhtu lar te'n Haiti an thlawh luh ni-te chu chanchinthar lama thu langsar pawh a ni maithei e. Mahse Dr Megan Coffee-i'n mahni inphata rawngbawlna hlen tura Haiti a luh ni angte kha chuan khawi lam camera mah hi a lam hawiin a de lo ang e!

Kum 2010-a a tehnaa magnitude 7.0-a n^ lirnghingin Haiti ram a nuai a nih kha. A lo irhchhuahna chu km 13 chauh a nih avangin a sawh leh a nghawng pawh hmun ṭhenkhatah chuan a na nangiang mai a, mi nuai thum chuangin nunna an ch^n anga ngaih a ni. Nun ch^n pawh chuti taka tam ta chu, in leh lo ch^n leh hliam tuar chu pakla hisap-in i lo chhutthiam deuh mai awm e.

Kha kum 2010 kum tira lirnghing khan nunna a suat bakah, mihring a nghaisa a ni mai lo va, in leh lo a suasam pawh a ni ngawt lo, a sawhkhawk hri leh natna kha tawrhhlelhawm zinga mi a ni. Haiti a mangang a, kha manganna chhum zing phui mup karah khan khatih laia kum 33 mi, Dr Megan Coffee chuan "Haiti-ah lo kai la, min pui rawh" tih kohna kha a chhungrilah a dawng ve mauh mai a. Amah hi natna inkaichhawn theih thil (a bikin ngawr - TB) ang chi-a mithiam a ni. University of California, Berkerly-ah a thawh mek lai a ni a, university bakah US Veterans Administration tana a hna a ṭan lai a ni.

Muangleia nuamsaa a tui leh thiam zawng tak hna a thawh mek laiin Haiti lirnghinna lam ram aṭangin internet lehkhathawn (email) a dawng nawlh a. Haiti lirnghing khan an khawpui ber Port-au-Prince a nghawr chhe khawp a, chutah chuan natna inkaichhawn theih chi a darh huk a hlauhthawnawm thu a dawng ta a. A thiamna daktawr hna zirchhuak tura sum senga zirchian hna a lo thawh tawhna Haiti ramah chuan a taka thawk turin, zirchian leh dam hna thawk tura kohna a dawng ta a ni.

Kum 2010 January ni 12-a lirnghing chuan Haiti ram nunphung a thlak danglam a ni ngawt lo, tuar ve hlek lo Dr Coffee-i nun leh sukthlek pawh a thlak danglam a ni. Kum 2010 May thlaah chuan a nuna a duhthlan ṭhin chu s^wi ṭhiatin, amah leh amah chu inphatin Haiti rama lirnghing tuarte tana hlawh nei lova thawk turin a rilru a siam nghet ta a ni.

Haiti lirnghingah khan natna inkaichhawn theih thil lama an mithiamte an pilpak hlawm a. Ṭanpui hna thawk turin chuti lama mithiam beitham t> chauh an thawkchhuak thei a. Damlo enkawl hna a hautak hle tih a hriat ve hnuhnawh hnuin, lirnghin aṭanga chawlhkar hnih hnuah Dr Coffee-i chuan a theih ang tawka tam damdawi kengin Haiti chu a luhchilh ve ta a ni.

Haiti rama lirpui a nghin a khan natna hri leng zui zinga venthawn leh tawrhhlelhawm ber zinga mi chu ngawr hri a ni. Dr Coffee-i'n Haiti a luh rual ruala chawlh leh th^wk pawh la hman lova a buaipui nghal pawh chuti ang natna hri leng tuar mek enkawl leh leng mek ven hna chu a ni.

Ngawr (TB) hau ngawta chu a la ziaawm zawk maithei e. Mahse ngawr hri veite khan HIV hrik an pai tel tlangpui a, chu natna hrik ven hautak chi hnih chu Dr Coffee-i'n a beih kawp a ngai nghal a. Port-au-Prince khaw daifema Hospital l'Universite d'Etat d'Haiti an tihah chuan daktawr hna a zir chhunga a suangtuah tel loh hna chu a thawk ta a ni. Mahse a pawiti hran lo. Khawvela mifing ber ang maiin a inthunun mai a, "San Francisco-a ka lo khawsak tawhna leh hna ka lo thawh te kha Haiti tana ka lo beihlawkna a ni mai," zuk han ti awlsam et a!

An damlo enkawlte'na mi dang hnena natna hrik an thlah chhawna chu zawi zawiin an veng hneh tial tial a. Mahse ngawr hri vei ngawr ngawra kha an enkawl a ni lo va, HIV hrik pai an enkawlte khan hna an titam khawp mai a. HIV hrik paite'n ngawr hri an kai phah ta nawk mai a, chuti ang natna chi hnih chuan rin aiin insawiselna nei lo mihringah insawiselna a thlen tam ta tlat mai a, furpui hnuaia pa hmei thlawhhma ang maiin hnuhhr^m kawih tur a titam ta khawp mai a ni.

Hun a han vei deuh hnu fe-ah Dr Coffee chuan puitu tur a nei ve thei chauh a, Haitian leh American nurse pasarihin an pui a, tlawmngai pawl pathum leh Haitian sawrkar te'n an phungbawm a, thiamna leh tlachawp thluak hmangchawp zelin ṭanpui hna chu a ṭul angin an thawk ta mawp zel ringawt mai a ni.

Khawvela thiam zirna in lian zinga mi, Harvard university aṭanga zirchhuak (physician), Oxford aṭanga thiamna (epidemiologist) nei tel ni bawk, Dr Coffee-te ang hi chu induh a, inchhuang larh tur leh hmun kilkhawr pan tumna reng reng nei lo khawpa "thiam" inti awm tak hi an ni roh a. Mahse an thiamna leh daihriat ang ang te chu chhuan ahnekin hman hlan hi an nghakhlel zek zek a, darkar leh thla bi hlawh lak theihna lam ^wn teitui lem lovin an thiamna milpui leh chumi atana an
ṭangkaina zawnah chuan an thawk chhuak mawp mai a. Sum leh chawimawina te hi hlawh ve lem lo mah se la, anni ang tluka mi hlu leh mite'na an zah tur dang hi an awm chuang dawn em ni? Nge, "hlawh tam hi zahawmna" an ti mawl ve ṭut pek ang a, lirthei changkangte hi an duhthusam ram l>nnaah an ngai ve mauh pek zawk ang?

Teuh lo mai! Chuti ang rilru hniam leh tlawktlaw chu an thlunglu-a hrik tenawm bu khuartu a ni ve hlek lo. Ani, kan Dr Coffee-i chuan, "Damdawi thiamna hi a takin ka hmang," a ti mai zuk nia!

A thawhna ṭhin University of California-ah khan tamtal zuiin, a thiamna-te chu lamhnaiah thawk rim ta ngawt pawh ni se, heti tak hian khawvela mi bengvar zualte hian an ngai-sangin, a chanchinte hi hriat chian lehzual ang chak ang em? A thiamna mil khan a ṭulna hmun apiangah, khawiah pawh ni chhuahna apiangah chhuah ṭul kher ti lo ni ta se, a hriatna leh finna te, a tawnhriat te chu belhchhah ahnekin mi tlem t> tan a riral zawk mai ang em?

"Hna" hmuhna'na bei chiam, an tum ber an thlen hnua inzir belh chiam duh tawh lo leh thil hmuhchhuah leh dai thar tum lama tawmim ta tlat hi an awm ni-te hian ka hre deuh roh a. An thiamna-te pawh mi dang tana leih buak dur dur chu sawi loh, mi thlan bik leh dinhmuna zahawm bik deuh te tan baka hman tum lem lo an awm ni-a an sawite pawh ka lo hre ve ṭhin. "Mahni inphat" tih lai takte hi sum nena engkim teh tawhtu tan chuan hlawkna awm lo buai hahna mai mai ni awmte hian a lang a; thiamna hman aia "insawi thiam" lama ramṭang ta zawk daih chanchin ni awm takte han hriat changte phei hi chuan Dr Coffee-te ang nun hi chu ngaihsan loh tum phet pawha inthiam loh ram ramna khawpa chanchin lian tham a ni lo thei lo ṭhin.

Sumdawnna khawvelah hian "sum dawn" tum ve lem lova mi inhmang zo an lo awm leh nawlh ṭhin a, heti ang mite hi awm ta lo se kan khawvel hi a va nunrawngin, mahni intihlumte hi an va pun phah dawn nasa rua em!

A eng hna, a eng kawng leh a eng thiamnaah pawh hian min mamawhtu an tam a, kan vanneih tehlul nen hian, min mamawhtute lam pan ai chuan mahni chauh kan inhmangaih ta hlur mai ṭhin a. Heti ang nun thuartham vel kar aṭang hi chuan Pu Vana khi be "eih" chi pawh kan ni ve em maw ni le? "Mizo Kristian" nihna chi hnih ropui leh zahawm zet maite hi hnamhne-a chhuahtu zinga mi kan ni em le?