K'u Muanga

A khuhhawnna: Nikum hmasa lamah vai mi ropui - thu leh hlaa thangchhuah Khuswant Singh a boral a, lemziakthiam (cartoonist) hmingthang RK Laxman-a'n a zui ve leh a, India tan chauh ni lo, khawvel tana ch^nna runthlak a ni. Mahse hei, he kum 2016-ah hian Zofate thu leh hlaa thangchhuah Lalhmingliana Saiawi kan sun mek laiin Zofate super star "Sudden Muanga" ziaka duangchhuaktu Laisaizawks (Lalsangzuala) boral thu kan han hre leh a, a thihna chu chawlhkar liam ta kha ni mah se, Zofa nihna kawnga hawiharh zual leh amah K'u Muanga lo hmelhriat pha chin te chuan lusun thuam an la inbel ta reng mai. Ch^nna runthlak leh rapthlak tak zawng a ni takzet e!

Hmelhriat ṭantirh

Pu Hnuna sikula kan kal lai khan Superman te, Tarzan te, Tintin te, Spiderman te kha Aizawl lama chhungte nei ṭha deuh naupang dangin sikulah an rawn keng a, thlem dan chi tinrenga kan thlem hnu-in min entir phal ve hlauh ṭhin! A chang chuan theihai dih khat leh chithak te, lehkhaphek nen te'n milembu en man kha kan thleng ṭhin a, lehkhabu keutu han nih theih ngatte kha chuan "lehkhabu en" kan ni pha ngat mai si a, kan sir tuak leh chung lam aṭanga chal insi khupa min rawn bawr luihtute ai chuan chang sang fer fawr tak kan ni!

Vanduaithlak ta ṭhina erawh chu, keini primary school angahte kha chuan sapṭawng kawi khat mah hi mahni thu-in kan hrethiam pha ve lo hrim hrim a. Kan hriatthiam ve chhun chu na tuar ṭe ri "Augghhh" tih ang vel kha a ni! Khati ang sapṭawngte kha chu sikul thlang phul chunga kan insual lem leh indo lem ch^ng te khan kan hmang rim ve khawp!

Sap sikula kalte thleng-thlawkthei hmuha kan hmuh lai leh kan awh ruk veng veng lai khan veng danga min chhantu ang hrima mi pawimawhin hriat loh ram aṭangin min rawn chhanchhuak a. Chu pa chu hmelchhe tawpthang; pasalṭha leh insual huai ngaisangtu naupangte tana "achangtupa" hliah hliah mai ni thung si a ni. A hming chu Zoram khawvela dai tawh lo tura tun thlenga ka mi lungduh - Sudden Muanga a ni.

Kan hriatthiam ve loh ṭawng hmang, Superman te ai chuan Sudden Muanga kha "super hero" a ni a, thinlungin kan pawm nghal thlap a. Kan tap kil lumlai luahtu saum bur rawn ngaina ve a, fian azawnga khelawk ngaina ve em em mai hmel kan han hmuh chinah kha chuan Mizo naupang lung hi a awi hliah hliah a. Sap milembu en kan ni ngawt tawh lo va, Mizo milembu en kha kan ni ngat a, an ṭawng kan hrethiam fai vek a, lamhlaa mahni chipui chhar fuh ang hrim hian "kan ta" hi a ni bik hliah hliah mai.

Sikul tualah kan han bawr luih a, pakhatin a han chhiar a, kan han nui hak a. Kan milembu en dan kha a retheihthlak lam hret thung a. A bu khawih pha mang bar lo, ṭhiante dar liama lehkhabu zuk hmu pha leh vuai ṭhin tan chuan a chhiartu chhiar >ngah milem kha rinna mit nen takmeuha mitthla a ngai ta ṭhin a, chuti ang hunah chuan "a chhiartu" ngei nih ve tuma lehkhabu neitu "tham" lungawina tur kha dap ruai ruai a ngai ṭhin. A chhiar tawh leh ngaithla tawh tan chhiar tawh leh ngaihthlak tawh a awm theih miau loh avang te, a thawm thangva hre pha apiangin neih ui reng reng lova "chhiar man" pek kan hreh loh hlawmkhawm ṭhin avang khan Sudden Muanga bu reng reng a tlo thei lo!

Hlate khua te, Khaw-nuam te, Hmunkhawhar City te, Rualrem City te kha K'u Muanga hmingpui sap Sudden-a te tuallenna Kansas City leh Texas vel ang bawkin kan rilru luahtu, kan suangtuahna mitthla-ina a khawthleng a chhuidawn fo an ni. Judy Ṭhiaii te, Linda Hermawii te, Mary Saloon te kha suangtuahna hian a hmu fo a. Hrang>ka te, Hleizuama te, Pu Phunga te, Pu Kapa te, Darringaia te, Lalkhirhvela te-hote kha an ngaihawm ta vung vung kher mai.

K'u Muanga khan kan Zoram hmun sang, Fiara tui thiang kan d^wnnaah hian Zofate hi chapo leh inchhuang turin min duh a. Thawk lova hlawh neih tum Hrangeka-te ang chi-ho kha zawlnei ang maiin haw kumkhua turin keini naupangte kha min zirtir a ni! He hnam ropuina mausam a, ngainep a, lalna leh thuneihna chauh atchilha "hnam hralhtu" ni lo turin khatih laia Pu Kapa-te ziarang kha min tentir a, min ngaihneptir a, hnam dang thuhnuaia kun z<r zut lo turin min fah a. Hlim s^ng thlarau kan chang ve ang tihte mawlh kha min hlauhthawnpui a, kohhran tai zawnga han inlak thlarau mite kha a tei theih loh zawng tak mai a ni a, kohhran huanga "khuang thlarau" derdepte hlei hlei kha chang ve lo turin min duh mai!

Hlaphuahthiam Patea-te'n Bethleham leh Jordan lui te chu Zoram khawvelah an hnuk lut a, kan tualchaina kumkhua ni ve ang hrimin min ngainattir a. Chuti ang bawk chuan Laisaizawks khan khatih laia mipa fa-ina kan ngaihsan rawn - cowboy nun kha chingal leh saum nen a bawl phuan a, khawthlang cowboy leh an chettlatna ram thlahlel bik lovin he Zo tualah hian inchhuang takin "tribal kephah" min chhehtir a, kan nihna (identity) chu Sobhito leh Apache Liana te ke hnuaia thamraltir lo turin min duh a ni!

Mipa fa chuan dikna a tungding tur a ni a, silaimu karah pawh sual a do ngam tur a ni a, bumna a hmang ve thiang lo va, chanṭhatna'n tu mah a tlawn ve tur a ni lo va, a hnam nunphung a chawisang ang a, lung-phurna (emotional) nen a thlarau mi ve tur a ni lo. Chu'ng zawng zawng chu mipa fa-ina a ngainat - zu, hmeichhia leh sum nena cheibawlin, fiamthu "tak" nen a chawhpawlh a, "Muang Hmelchhiaa" thuchah zozaite erawh mipa fa hian kan bawhchhiat nasat poh leh kan chan a ṭha ni mai hian kan ngai ni hian a lang ta zel thung ni berin a lang.

Pamhmai ṭhenkhat

Laisaizawks boral thu-in rang mangin Zoram khawvel a dengchhuak thuai a, tunhma ang bawk khan Sudden Muanga lam hawiin kil hrang hrang aṭangin mite'n thu leh hla an nei tliar tliar a. Social media-ahte ngat phei chuan Laisaizawks boral aṭanga chawlhkar khat hnuah pawh amah leh a K'u Muanga te'n titi lailum an la luah a, kan political party zinga MNF leh ZNP te paw'n thuchhuah an siam phah hial a. Heti taka literature-in a mi nawlpui min lo la chiah ve nia a han lang ngawt maia pawh hi awmhmunah ka lo lawm ru ve veng veng mai. Nia, a tawpah chuan kan bul leh tawp chu thu leh hla hi a lo ni ve leh ṭhin!

K'u Muanga lar vanglai khan, mi nung ni si lovah chuan he kan Zoramah ngat hi chuan lehkhathawn dawng hnem ber a nih ngat ka ring a. K'u Muanga'n lehkhathawn a dawn ang zat kha mimala dawng pha lo kan tlim hmur hian ka ring. Mizo Union hunlaiin R. Vanlawma thlalak an hralh kal hle niin an sawi ṭhin. Kum 1977 aṭanga 1990 chho-ah khan Sudden Muanga leh a behbawm (poster, hmaikawr) kha mipuiah a tla na em em mai a, ani ang tluka "fans ruhkawl" nei hi Zoramah hi chuan kan awm dawn em maw ni? Inthlahrung lo taka "Ka fans-te" ti thei dinhmuna ding awmchhun chu K'u Muanga chiah hi a ni mai lo'ng maw?

Engkim - hmelchhiat leh ke uih lamah thlenga mi chunga leng, Sudden Muanga thawm a han reh zui tak hnu khan a ziaktu kutchawl kha rawn harh thar leh se, tiin duhthu ka lo sam ve ṭhin. Mahse Sudden Muanga thawm chu a reh hlen dawn ta a nih hi! Kan tunlai "thlaler ram ro" ahte hian Sudden Muanga kha a ngaihawm vawng vawng mai a, a politician hnua a chek-ina a mil lohte kha han "kap" leh vel vei se la aw...

A ṭawngkam bungrua te, a ṭawng chherchhuah te, a nula try dan bu te, Setana a bum tum dan te, ama ṭawngkam dan taka "insual a zei hawh hawh" dan te.... sawi tur in ngah ve hian ka va ring e!

Social media lama kan titi-na hmun pakhatah cartoonist ṭha kan neihchhun, ṭhianpa Zodin Sanga hian "Stencil-a milem ziah a harsatzia in hria em?" a rawn ti khauh pek a. Ka ngaihtuahna a luah thui fu mai. Milem ziah ngawt chu sawi loh, stencil-a milem han thai sual zeuh pawha bul ṭan ṭhat leh fo ngai ṭhin karah khan, harsa harsa-in Laisaizawks khan kan Zo nun hrang hrang kha fiamthu nen a pholang a, tute lakah emawa "darthlalang" h<n kawngahte khan hlauh a nei hran lem lo. Amah lah kha ka duhdan ang chi - mahni inpholan leh inpenparh lam ti lo chi tak mai, mi inthukru a ni. Inthup si lovin a chhungril a puang thung a, amah aiin a kutchhuak kha a dah langsar zawk a, mipui hmaa inlan ṭhina a chu Laisaizawks ni lovin Sudden Muanga a ni.

Mi ṭhenkhat hi chu kan kutchhuak aiin keimahni hi kan inlan ta lurh lurh ṭhin a, mi ṭhenkhat lah hian tute kutchhuak emaw ai hian a sulhnu neitu zawka hi kan en ta tlat mai ṭhin bawk a!

A enga pawh chu ni se, K'u Muanga hunlaia Mizo mi nawlpuiina lehkha chhiar kan la ching em em mai ang chi kha - neih let leh dan awm se ka ti mang e. Kan tunlai hun angahte hian K'u Muanga kha kaihthawh thar leh pawh ni ta se, a mi nawlpui chu sawi loh, college leh university zirlaite pawh hian chhiar nachang an hre mang lo ang em aw, tih mai maite ka rilru-ah a lo lut zuk nia!

A tawpna'n... a bu ka la neihchhuna K'u Muanga ze pakhat kha...

Kohhran Upa Committee-naah pakhatin "piangthar lo" a lo ti rawk a, Kohhran Committee e ti lovin an ri ta khut khut mai a. An intlawh dak ta awrh awrh mai a. Chutah ngei chuan a ni, amah K'u Muanga khan-

"Piangthar lo treat hian min treat fo mai. Ka piantharzia i hriat duh chuan Khawnuama Upa Rualate inah va kal rawh. Tukverh chungah 2nd Batch Camp chhuak thlalak a intar ang. Tlar hmasa bera bawk z^n kha keimah ka ni tih an lo hrilh ang che," tih pahin Upa pakhat ^wmah a bawp sei sin tl^wn a tlawh khawng zarh kha!