Hautak man a to

A khuhhawnna: Ṭhiante'na nupuite pawh an ṭhen fel leh thlip thlep tawh lai leh bungrua-te pawh 'lut leh chhuak' a an phurh kual zut tawh laiin, rokhawlhna lianpui vanga hming bula 'Tv' la dah ve ngar ngar, keini ang tan chuan inneih chungchang han sawite hi a zahtheih loh thlak lam lam a. Mahni huang lova tlat luh ve phet tumte pawh kan ang dawn tih inhre ru ran chungin hungna pal kan han bawh k<r lui ve leh dawn pek a nih hi- v^l hian!

Kan pawisa neih leh neih loh te, rohlu kan kawl tam leh tam loh azirin 'hautak' hi teh a ni lo va, kan inphalna leh inpekna azira teh a ni hek lo tihte chu kei aia hrechiang zawk ṭhiau in nih avangin keia lo sawifiah ve khanglan pawh hi a ngai hran lo.
Pian ni leh inneih ni hi mihringin kan hun tawn ropui ber anga ngai kan kat nuk niawm a ni a, ka hnial hran lo. Mahse 'hun tawn' tih hi a sahal atana kan hmang dawn taktak a nih chuan pian ni leh inneih ni kher hi chu thil thleng tura beisei sa a ni lek mai awm asin!
Amaherawhchu keini ang, hun tawn ropui nei tura phek­chhuak hranpa lo, chuti ang tawng tur pawha hawihera tla nghal sa ang tan chuan kan lo piang ve-te hi thil lawmawm tak a ni tehlul mai a, nupuite hi han hmu ve hlauh phei ni ila... fiamthu nen thutak nen mi an phu lui lui thei tho bawk e!
Mahse Zofate zingah ringawt pawh, khawvel tl^ng sang ber hnehtu David Zohmangaiha te, khawvel infiamthei chung­chuangte fuankhawmna hmuna tel phak C. Lalremsanga te, khawvel huap boxing-a a chung lama hming tlar thei, Zoram­thanga leh Jenny R. Lalremliani te tan chuan pian ni leh inneih ni aia hun tawn ropui zawk hi chu a awm chiang ang!
A enga pawh chu ni se, 'eikhawm' han tih hrim hrim te, 'ruai' han tih hrim hrim te ngai thupui riau mai kan ni a, pawl ṭhenkhat phei chu eikhawm tel lova inṭukkhawm thei lote pawh an awm hial maithei.
Pi pute hunah, sa leh khua vanga ruai-in kori a t<k hun em em lai kha chu ka huam lo va, sap leh vai te'n min awp hnu-a ruai thiltihtheihna-in min hmer na bik em em maia hi chu zia lo ka ti ve khanglang ṭhin.
He hnam tana damrei tura ka mi duhsak; mahse an khatih hunlaia natna ṭihbaiawm ber, ngawr (TB) vanga siamṭhat ch^ka Zo nun vei em em chunga mual liam lo thei ta lo, Fam Kaphleia khan "An fate lehkhabu leina'n pawisa a awm lo, an ti a, an vawk neihchhun an talh a, tl^ng an hr^i si," tiin he hnam chungchang hi a lo sawi dim diam tawh a, kum 1940 hma lama Zo nun a vei em em ang kha vawiin pawh hian a la veiawm ta zel zawng a ni lo'm ni?
Tlachawp nun hi a chang chuan hahdamthlak viau mah se, a chang chuan buaina leh harsatna min thlen nasatu a ni thei. 'A d^wn zana' inhawtphur chiam ṭhin leh 'A tawp zan' hmang so bulh ṭhin kan la ni fur a, chumi sukthlek chuan inneih chungchangte hi a nghawng na lawih lawih teh ania.
'Thih leh thih' ti chunga zu chhe tl^k pawp ṭhin ang deuh hi kan ni. Inneih chu ruai nena rikpui b<ng b<ng hi kan duh deuh fur mai a, chu ruai aia pawimawh zawk dang chu kan haider lui hram hram a, a sum nei deuhin 'Kan nei ve t^wk alawm' ti ang ziaz^ngin an khu hluai a, a sum nei lem lo paw'n, 'Kan nei ve tho alawm' ti ang ziaz^ngin kan khu ve luih bawk a!
Chutichuan, 'payment' thlapa ruaiṭheh thei leh 'bathl^u' chunga ruaiṭheh thei kan ins<lpel zut zut a, a hnu leh chu - 'a tihdan a awm chawp ve leh zel mai ang' kan ti a!
Chuti anga inneih s^wngbawl dan hautak kan inrochun zel mek lai chuan behbawm dang a chhuak ve ur ur bawk a, sawi s>n pawh a ni lo. Kum ruk kum sarih vel kal ta aṭang phei kha chuan inneih thlalak ngawt pawh hi buaipui f> thamah kan chhuah a. He'ngte hi a ṭha viau ni hmiang? Nge, a 'tur ve r>ng' kan ti ṭan? Nge, hralh chur churah!?
Inneih hrim hrima hi, awmni khama mi kan tihbuai chu thuhran, a inneia-te hian fatu leh tu tute emaw innghahkhawtlaitir leh tihbuai hi kan inthlahrung lem lo ni-te hian ka'n hre leh zel pek a, chu pawh chu a dik em ka hre lo - la ti ve chhin hek lo vi!
Sapho khuan 'awlsam' lam hi an uar phian a, hman deuh lawk khan model lar Bar Rafaeli phei kha chuan a pasal hausa zet mai nena an inneih 'programme' thuartham a sawiah khan 'holam deuh, ke-a hmun zimt>-a tlemt> kalkhawmte vah kual vel mai mai theihna tawk a ṭha kan ti' ti ang zawng khan thu a chhep a, chu pawh chu a ti tak tak nge, ka hre lo. Mahse dawt chu a sawi ka ring lem lo.
Inneih hautak loh dan hisap chhuak thiam chu economist ṭha leh chhungkaw belhchiandawl an nih thuai ka ring - kan future zel tur en hian.
Zingkara innei, a ṭul dan azira chhun lama hna thawk leh mai mi tlemt> inneih thu ka hre tawh a, a 'finthlak' roh ka ti. Zanlama innei, reilote hnua ṭin zo deuh nghal maite pawh ka lo hre ve a, remchang ka ti ngawt mai. Mahse chuti ang chhawm ngam kohhran leh chhungkua erawh kan nei mai em?
"Mi hun tihhek' tih lai takte hi, kan changkang tual tual ang a, mi hun pawhh>kte kan hreh tulh tulh ang a, tuna chuti ang lo hlau mekte chu an changkang 'advance' fu tihna a ni thei bawk ang. 'Timing' (shift) neiin hna kan la thawk dawn a, hun hi a la hlu tulh tulh dawn. Chuti ang chuan kan la thawk ve chiah lo a nih pawhin mi hun pawhh>ksak hi a fuh tawh tehchiam chuang lo.
Nileng maia inneih sawngbawlte hi a fuh ber em?
Vaiho inneih hautakzia leh chumi vanga intihlum ta-te chungchang kan sawi a, mak kan ti a, atthlak ti kan awm bawk a. Mahse keini inneih dan kalphung pawh hi atthlak huangah a seng luh ve theih tho law maw chu?
Ruai leh a behbawm vawi khat tih hukah hian mihring khawsak hi famkim thei ni se la ṭha tur! Mahse kan damlo va, ni tin mamawhte a lo awm belh zel bawk si...
A inneih sawngbawl dana hrim hrim pawh hi, 'biak-in hawng ngei' han tih te, inkhawmpuitu an tam leh tam loh te hi tehna pawimawh a ni ber dawn em ni? Kohhran dan thianghlima innei chung hian khawi lai hmunah emaw sawm bik mi tlemt> nena inneih theih dante hi awm ve ta se... Mi inah a ni emaw mi huanah a ni emaw, a khawi hmunah pawh pastor-te hian kut insuihtir ve theih dante hi awm ta se, inneihna kalphung hautak hi kan su kaw duak ang a, chh<t fel sa thlap lehzualin ruaite pawh z^ngkhai takin a ṭheh theih ang chu.
Tin, zingkara inneih fel th>n te, zanlama inneih zuai te pawh hi m>n tihzauhna'n leh kan economy siamna'n a kila lung pawimawh chu a ni ve pha khawp ang.
'Urhsun' te hi kan la khunkh^n ṭhin lulai bawk a ni! Hlimna ni-te hi kan la uchuak ṭhin lulai bawk a ni!
Mahse, Mizo essayist hmasa Tachhip Kaphleia'n a tih ang deuhin, 'kan kiangah miin thu sawi sawi mah se la, a dik nge dik lo tia thil chîk tum lovin, zawt bawk hek lovin, kan hriat hmasak leh tih dan pangngaite hi ban harsa kan ti em em' mai si.
Zo kalphung te, sap leh vai tih dante la kawp kual velin inneihna hi kan sawngbawl a, kohhran lam lahin hautak duh lo mah se, hautak lo turin zawm ngei tur a duang l>m bawk si lo. Kan pawl lian ber leh a nawlpui kan bawrkhawmna YMA-te hian nasa f> mai hian inneih hautak loh dan turte hi duangin, a 'ngei ngei' tur ang lam z^wngte hialin hun engemawchen chu han kalpui lui ta se, kan zia phah phian maithei bawk.
Engpawh ni se, 'hautak' hi sim a hun e! Khaw­vel mi hausate paw'n 'afford' lo intiin leh 'ṭulna awm tam pui lo' ah an ngai a nih t^k hmel hi a!