Guest writer
Lalzarmawia
Vonolel
A khuhhawnna: He kan dinna leilung hi ram chhanna'na thisen luanga nun hlan ta, mi huaisente tisa kha a ni a. Hnam tana thapui thawh takmeuha an inpekna thuhretu chu thing leh mau te hi an ni. Chuti ang lama ka ngaihtuahna a luh fuh ch^ng apiang chuan pi pu hunlai kha ropui ka tizual ṭhin a. Tuna he ka thil khawnkhawm kimchang lo tak hi, he hnam fahrin ṭhenkhat chuan holam leh hmanlai nun atthlakah an ngai maithei. Mahse Kumpinu lalram zauhtu zinga sap pasalṭha hmingṭha pakhat kha chuan pi pute Zo nun kha a dahhniam lo tih erawh a chiang reng mai.
Mizote'n 'kettle' chu ketli kan ti mai a, Kumpinu sipai hotu- Commander-in-Chief pawh lo ni tawh, Sir Frederick Sleigh Roberts (Lord Roberts tia hriat lar) kha chuan Mizo lal ropui Vanhnuailiana kha 'Vonolel' tiin a hre tlat a, chu Mizo lal, a ngaihsan-a hming chawi chuan a Arab sakawr ṭha-mi pawh 'Vonolel' a ti ta a ni. He sakawr (Vonolel) hi British-hovin an ngaisang nangiang ni tur a ni, a thlante pawh siamin, Lord Roberts nena an limte pawh hmun laili-ah an din hial a.
Lord Roberts hian Vonolel hi a chhuang khawp mai a, a chhuan lah a chhuanawm narawh e. A neitupa hian pholanna remchang a dap ve fo rêng bawk a, Kumpinu lal kum Diamond Jubilee lawmna parade-ah te, Afghan indonaah te pawh mipui leh sipaite hmuhah a pholang ṭhin a ni.
British-ho mi ngaihsan Lord Roberts hi Mizote'n huaisen taka hnam dang kan do lai leh, mahni ram chhan kan tih nat taktak lai khan Mizoramah a lo awm tawh a. Mizote bei tura British sawrkar mi rin a ni. Chutih lai chuan Col. Roberts a la ni ringawt a, General a kai hma thil a ni. Mizoramah kum 1871-'72 khan a rawn chuangchhuak a; chhak nawra Champhai lama insuan chho leh ta, Vanhnuailiana damlai a nang hman lo n^-in, a thlan aṭang ringawt paw'n Vanhnuailiana chu lal ropui tak a ni ngei ang tih a ring thiam mai a, a ngaisang hle. Chu'ng lai chu Vailen vawi 2-na kha a ni.
Vanhnuailiana hi a pa chu lal hmingthang, Lalsavunga a ni. Lalsavunga pa pa Lallula pawh kha lal ropui leh fing tak mai a ni a. Pasalṭha huaisen a kawl ṭha a, rorel thiam tak vek an ni lehnghal. Lallula hi Thlanrawn Pawih râwttu kha a ni a, a fapa upa ber chu Lalpuiliana a ni. Lalpuiliana hi natna hriat theih loh veia a hrisel ṭhat loh êm avangin chi thlah hman lovin a boral mai a hlau hle a, hmel pawh thlu lovin Pawih nula huaisen, mahni pawha lova riak ngam Khuangṭiali chu a fapa tan hian nupui-ah a neihsak a. Khuang-
ṭiali awmna tur hi in hran a saksak a, Lalpuiliana chu zanah chauh a riak ve ṭhin niin historian
ṭhenkhat chuan an sawi. Heti ang a nih avang hian Lalpuiliana chuan a nupui hmel pawh a hre lo niin an sawi hial! Engpawh ni se, fanu Vanhnuaithangi an nei ta a, a kum lehah Lalsavunga a lo piang ve leh a, anni unau hming hi an pu Lallula Thlanrawn râwt hmingthang ch^wia an sak a ni.
Lalpuiliana a thih hnuin Lalsavunga-te unau chu an pu Lallula'n a enkawl zel a. Lalsavunga a lo puitlin chuan Samlukhaiah an awm lai a ni a, a pu Lallula chuan Sumsuih bul Zawngṭah khuaah kum 1786 khan a indantir a. Lalsavunga hian fa mipa leh hmeichhia pathum ve ve - Vanhnuailiana, Lalphunga, Thawmvunga (Chhim leh Hmar Indo dawna Lalpuithanga ina kawlhn^m kenga l^m kha), Lalchawngpuii (hlaphuahthiam leh hmangaihna vanga hmingthang 'Laltheri' tia hriat), Thangpuii leh Chawngpuii (Vanpuilala nupui Chawnpuituali) te a nei a. Kum 1828-a Lalsavunga Darlawng tlanga a kai chhoh khan, he hmunah hian a boral ta a, a fapa upa ber Vanhnuailiana chu lalah a ṭhu ta a ni.
Vanhnuailiana hi a lal hian kum 50 vel niin an sawi. Chhak lama Pawi râl lo lian ṭhin chu a ngaithei lo riau a, pasalṭha leh rorel thiam tak tak a ngah bawk nen, tun thlenga 'Tualte Vanglai' tia kan sawi ṭhin, Tualte-a a awm hnu chuan chhak nawr châknain a khat a. Tualte-a an awm lai hian an hming a thang ropui hat hat hle.
Vanhnuailiana hi 'favang awllen' chîngchhuaktu nia sawi an awm a. A pa Lalsavunga thupek zawm a, chhak a nawr chhoh laia a siam ṭan niin an sawi. Hemi hma hi chuan buh lâk dawn hnaih tawh lam thlengin hlo an thlo ṭhin a, awllen an nei ngai lo. Tin, Vanchêngte khua a luh laiin Mizo history-a indo hmingthang 'Chhim leh Hmar Indo' kha a lo chhuak a. Chhak leh Thlang Indo-ah erawh chuan a thi hman tawh a ni. Ama'rawhchu, a thurochhiah chu he indona hringchhuaktu zinga pakhat a ni thung. Vanhnuailiana hian pasalṭha hmingthang tak tak a nei a, ch<ng mite chu vawiin thlenga kan sawi zin pawlte an la ni - Vana Pa, Chawngduma, Keik^wla, Darphawka, Zahmuaka etc.
Vailen vawi 2-naa lo kal Political Officer, Silchar Bawrhsap J.W. Edgar chuan Vanhnuailiana thih thu hi kum 1870 kum tawp lamah a dawn thu a ziak.
Chutichuan, Vanhnuailiana boral hnu-ah, Vailen vawi 2-nain Champhai Khawzawl chhim lam an thlen (Feb. 17, 1871) chuan Vanhnuailiana hmun hlui an thleng a, Vanhnuailiana thlan an hmu a, mak tiin an khat. A thlan bul velah chuan ban an phun a, ramsa lu leh ki an dah bûng mai a, thlan laiah chuan K^wlhoin an biak ṭhin milim (idol) keh an dah bawk a, a hma lawka Sukte an thah lu pawh an tar a, thlan pawn lamah chuan ke pakhat a awm bawk niin an sawi! He thlan mak leh ropui an hmuh aṭang hian a ni, Lord Roberts chuan Vanhnuailiana chu an ngaihsan t^k em em ni! Tichuan a sakawr hmingah pawh Vanhnuailiana (Vonolel) a sa ta a. Vanhnuailiana (Vonolel) nen chuan India ram leh Afghan indonaa Field Marshal a nih laite'n hnehna an changdun ta fo a, hmun ralṭi leh thihna hlimkawr ruamah an putu-in an inchhawmchhuak zel a, Lord Roberts vangin Vanhnuailiana (Vonolel - sakawr) a ropui a, Vonolel vangin Lord Roberts pawh a ropui. Chu chu thup rual a ni lo va, an boral hnu-a an pahnih lim chuan an tel ve lohna khawvelah pawh an huaisenna chu a puangzar ta zel a ni.