Lawngleng

A khuhhawnna: Kawlkil piah lamah te, lui ral piah lamah te chuan eng tak awm ang maw? Tlai ni tlak dawn ruaiah lawnglengin chu mihring chu a inkar chhuak a. Thlipui chu engtikah nge a lo thawh dawn a hre lo va, a thinurna berhbu chuan tuifawn chu engti ang takin nge a rawn chawh ph<l dawn lah a hre hek lo. Mahse a chhungrila kotu-in a kohna lamah chuan chelh rual lohin a liam ta chu a ni a...

Abraham-a khan a la hmuh ngai loh ram chu khawiah nge a awm hre lovin a lo ar-kawh-chhuah tawh a. Magellan khan khawia lawng mahina an la hrutchhuah ngai loh tuifinriat khawchin hriat tumin a lawng kha a lo ar-kawh-chhuahpui tawh a. Mihringin tehna hmanrua a siam leh, mihring hisapin a suangtuah piah ram dai tur hian mi tam takin mual letliam an lo pan tawh a, chu mihring pawh chuan a tawn tawn tawng turin he kan Lei hi a ar-khaw-thim-dai ve a ni mai!

A suangtuahnaah-te chuan eng thil chiah nge awm ang? A suangtuahna-te chu amah ngei pawhin a mitthla thiam dawn em ni? A ṭawngkam thiamna zawng zawng sawmkhawmin a suangtuahna-te chu bunchhuak hawk hawk pawh ni se, a chanve pawh a hrilchhuak thiam dawn em ni?

Mihring ṭhianṭha ber chu amah a ni. Amah aia nasa-in tumah a ring hlen thei taktak ngai lo. Inrintawkna a tlakchham apiangin 'ṭhian tha' rin tur a haihchham a, a inrintawkna ang zia zelin a ni, mihring hian a dinhmun a pholan ṭhin ni!

Tuifinriat ang khawngaihna a dawng chatuan pawh a ni maithei; leilawt leh livir nen an inchai buai pawh a ni maithei. Hriatlawk a ni lo. Mahse a suangtuahna puitlin tura mihring thawkchhuak hi ralkhat aṭanga lo thlir liam ve mai lo va, lo hui fo tur em ni dawn? Thurawn zawng zawng hi pawmtlak vek ni ta se, Columbus khan Atlantic tuifinriatah ram thar a daidar lo ang a, Vasco da Gama kha India ram hmu lovin Portugal-ah, tukhawkha hriat lohin kum 400 chuang kal ta khan a boral mai mai ang.

Mihringin zan mut­hmuna a suangtuah­na-te khawvar ar khuan ruala a thamraltir rual hian amah pawh suang­tuahna rualin boruakah a zam ral ta tihna a ni a. Chuti ang mi zam ral ṭhin hlir chuan he leilung hi han luah ta mai ila... lung hriam pawh hmang lovin z^wng rual nen kan inthlahpawlhin kan intlatpawlh nawk nawk lek mai lo ang maw?

Suangtuahnaah chuan mi zawng zawng hi achangtupa leh achangtunu vek kan ni a, zalenna famkim changin, kan aia invawrh s^ng an awm thei lo va, Superman-te meuh pawh hi 'hnuail>ng-ah' kan chhuah hlawm ṭheuh ang chu! Mahse suangtuahna-te mumang ang leka chhuah ṭhintu mi dawihzep leh leilung lan ruala thawhchhuahpui ṭhintu mi huaisen inkar chu lei leh van ang hial a ni ang.

Amah paw'na a suangtuahna a la tawn loh thil hmuh tuma mihring a thawhchhuah lai hian, lo tawnsak tawh ang hiala a lawngleng kar chhuak tur lo chelh dinsak tum leh rikngawt ṭhina hi duhsakna leh hmangaihna a tling zo ber ang em? 'Mi ^ nileng' tia kan thlir liam tak tam tak hi min finchhuah lettu an ni ve ch^wk a, ṭhuthmuna finna zawn ngawt ai chuan an hnungah lawngleng tuk ve mai a finthlak zawk fo ang e.

Kan tawn ngai lohte tawng tura fa hrin kha kan ni miau a, inzirchawp zel chunga thlan khura tlu lut tur kan ni.

He damlai tuipui zauah hian mahni lawng kan kar ṭheuh a, ramtiam leh khawmual thleng tawhte lawnga chuan hawh theih a ni lo va, khawmual thleng tur chuan tuipuiah thlantui nen kan inkar ve ṭauh ṭauh a ngai ṭhin lai tak hi hringnun tihmuhnawmtu leh kan thawnthu tingaihnawmtu a ni.

Mahni lawng kar ṭheuh, mahni suangtuah ram pan ṭheuh kha kan ni miau a, kan thlen chin zela kan lawmna leh lawm lohna pawh a thuhmun thei lo. Suangtuahna inz<l deuh thu a rual a, inpersan deuh thu a inhmu lo a. Tuipui zaua lawng insi ch>ta inkardunte meuh pawh hi kan suangtuahna a kip a kawia inthlengpui kan phal hlen meuh ang em aw? Kan dinhmun leh keimahni-a 'a zawng zawng' inthlengpui tur meuh phei chuan thi khawp hial paw'n inngaihtuah mah ila, kan phal chatuan thei dawn em ni?

Kan lawnglengte chu lo awngrawpin, kan puanzar ngulte chu lo thlep ta nawn nawn pawh ni se, lawng tuk thar hlim ai paw'n a tak-ramah chuan kan la hlut zawk f>-in, kan la thlang zawk var var mai lo'ng maw? Kan suangtuahna-te hi mi dang suangtuahna a ni lo va, kan lawnglengte hi keimahni ta bil, kan pian chhuah hmaa tuma la hman loh kha a ni miau a! Kan thlen chinte hi a la tawi emaw, kan dinhmunte hian a zir lo emaw pawh ni se la, tuipuiin zaidam a chhuah hun leh nunrawn a chhuah hun ramri inkhamna chin hi kan hriat miau loh avangin vanduai zawk leh vannei zawk a hriat hlek loh ania!

Mi pakhat a awm. Kum 1982 khan Steven Callahan chuan amaha Atlantic tuipui zaua lawnglenga a zinchhuah ṭumin chhiat a tawk palh hlauh mai a. A lawng a keh a, engemawtiti-in a phel ṭha lam a la chang a. Lawng zinkawng pangngai pawh zawh thei lovin tuifawn zuiin a l^ng kual ta mai mai a. A kawdawmna tur eitur a kiam tial tial a, damkhawchhuahna chhan tur chhuantling a v^ng tawh a ni. Chuti anga tuipuia thingbung anga a thlek kawi mai mai lai chuan, ni sawmsarihparuk hnu-ah sanghamantu pathumin an rawn hmu hlauh a, lawng chhiat tawk tawh zinga chuti anga khawsa rei thei berte zinga ngaih hial a ni.

An chhanchhuah lai chuan a cher chhe hneh hle tawh a. Mahse a damchhunga a hun tawn tawha hun khirh ber mai a tawn hun ni ngei turah chuan beidawnga mu tlawn mai lovin sangha-te khawvelah a cheng ve tih a inhrilh lui tlat a. A theih ang angin ṭamhn>m tur sangha a man lui hram hram a, a tuithlawr b>l chu nunna hn^r ang hrimin a chelh tlat a, tuipuia tui hlir tui hlir in tur awm si lo hmunah pawh tui thlawr fim turin a hriatna a chawkharh lui tlat a, a ngaihtuahna a thunun lui tlat chu a damkhawchhuah chhan lian a ni.

Engkim rualin beiseina pawh thlawh bo ve remti ni se la zawng, a vanduaina chu ṭap chungin thlan a luhpui ngei ang. A taksa chak lo tak leh a lawng phel la chanve chhun chhun pawh boralna khua lam pana a her mek lai khan beidawnna chuan vawi eng zah tak rawn dawr ang maw? Mahse mihring a la tling tih a inhriat chhung kha chuan beiseina meisi chu a indeh harhtir hram hram zel a, a suangtuahna huaisen chuan khawmual a thlen ta a ni.

Kan chuanna lawngleng pawh hi tuipui zauah hian thlipui leh tuifawnin a vawrh ngun hlawm ngawt ang. A chang phei chuan kan bulṭanna hmunahte pawh khan min vawrh let ang. Mahse len tur leh vawrh tur kan la awm chhung hi chuan kan la dam ve a ni lo'm ni!

Khawiah nge kan awm? Engtin nge kan awm? Tuifawn leh thlipui te chuan kan suangtuahna leh beiseina meichherte chu leih mih tumin, chhem mih tum ṭhin mah se, he lawngleng hi kei chauh lo chuan, tu-in nge kar ta ang...?