Guest writer
Lalzarmawia
Tlang sawn theihna hial khawp Hmangaihna!
A khuhhawnna: Dasrath Manjhi chu vai putar mai a ni. A kutin chh>nî, tuboh leh sawhdur a bel hneh hle a, amah an hmuh ruala tel ve zel pawh chu'ng a hmanraw tlawmt>-te chu an ni. A eng thila mah chu ropuiin an lang lo. Mahse Manjhi-a kut durh keh p>r p<r leh tisa dum ch^r khawro thlan tlawr dup karah chuan mite hmuh theih loh thil dang a awm - tlang sawn theihna hial khawp hmangaihna leh tumruhna chu!
Thihna thahrui!
India ram mai pawh ni lo, khawvel huapa sakhaw hmun pawimawh - Jain, Hindu leh Buddhist te hmun thianghlim zinga mi, Gaya bul lawka awm mah ni se, Bihar thingtlang khua, Gehlaur chu tlawhpawh loh khua a ni.
Chu khua chuan vai putar Dasrath Manjhi aia chhuan tur dang a nei tam lutuk lo maithei. Mahse amah Manjhi lah chu India chu sawi loh, Bihar-ah pawh mi maktaduai t>l zinga chhuan tur nei lo ber zinga mi a ni ta ve ang. Inhlawh chawpa khawsa ve ṭawk ṭawk ṭhin chhungkua aṭangin neih nei lo tur bawkin a lo zichhuak ve a. Ṭum khat chu a nupui Falguni Devi chu tlang letliama a tui chawi a chesual a, hliam na tak a tuar a, an khua aṭanga dartawr awmna hnai ber lah chu kilometers 70-a hlaah daih a ni a.
Khaw mawng ping tih takah, kawng mumal pawh an nei lo takzet a, an tan sawrkar a awm ve lo! Damna beisei ve teh mah se, daktawr awmna chu an tan hlate khua takmeuh a ni a, an khaw piah tlang chu kh<m zo lovin, damdawi pawh tl^n mumal hman mang lovin Devi-i chuan mual a liam ta a ni.
A duhtak thihna chuan Manjhi chu a ṭh^m na hle a. Tlawhpawh loh khua, mawng ping khua an nih vanga Devi a han boral ta mai chuan a thinlung a tisos^ng a, lusuna kaikun mai lovin invaikaw turin thihna chuan thahrui a pe ta a, Devi anga retheihna leh inkalpawhna kawng awm loh vanga thihna-in an khuaa thla a zar tawh lohna'n tuboh a hum a, suahdur a lek chhuak a, chh>nî nen a chhun a zanin kum 22 chhung, khawvel dang laka an khaw hliahtu tlang 'tukdar' hna chu a thawk ta tluk tluk mai a ni.
Kawng awlsam a ni lo
Tlang sihhnip lo zet mai, lung khawkrawk hmun a sual a. Manjhi-a lusun khawhar thinur sos^ng leh tumruhna inchawhpawlhina 'lei tan hna' a thawh lai chu kum 1960 kha a ni. An thingtlang khaw mawlmang leh rethei tak, Gehlaur piah ramah chuan sakhaw biakzinin mi chi hrang hrang an zi huai huai ṭhin tihte chu an lo ralkhat hriat ve fo a ni maithei. Mahse an khua erawh ngawpui pik pilril piah lama thuhruk ang mai hi a ni kumkhua ṭhin a, a nupui Devi chu khamah chesual mah se, a thih chhan erawh kawng mumal neih loh vang a ni ve tlat! Chu 'kawng' chuan Manjhi-a thinlungah kawng thar a kawhhmuh a, kawng sial a duh a ni!
Kotu chu thihna a ni a, kotu chu >nna a ni tel bawk. Manjhi chuan Devi hre reng chungin, an khaw harsatna hre reng bawkin an piah tlang khawkrawk chu chhun zan zawmin a tan tlang hna a thawk ta ngar ngar a, a hna bul a ṭan lai chuan Nova ang bawkin 'mi ^' tia sawi a hlawh a. "Lei tan hna ka thawh tirh chuan mi ^ let derah min ngai a. Mahse chu chuan min cho nasa deuh deuh zawk a ni," Manjhi chuan a ti.
Tih sa loh loh a ti ni-ah mite'n an ngai a. Mahse tihm^kmawh thawkah a inngai tlat a, Manjhi chuan a nupui leh mi dang tan damdawi lamna tur kawng a sial a ngai tih a hria. Naupang tan sikul kaina kawng a tuk a ngai tih a hria. An bazar ve-na tur kawng leh an khaw ṭhenawma lenluh ve theihna tur kawng dap a ngai tih a hre miau a, a bei a, chawl lovin a thawk a. Mahni chauha tlang tukdar chu sawi loh, a tumna ringawt pawh beidawnpui tham a nih tawh tehlul vei nen, Manjhi chuan khawl tha ring hauh lovin tlang khawkrawk to lurh chu metre 100-a thui a lai tlang a ni!
"He tlang hian harsatna kumhlun min siam a, kum za t>l min hr>k tawh a ni. Kawng mumal ve deuh min sialsak turin sawrkarah vawi tam kan thlen tawh a, chh^nna kan hmu ngai lo," tiin Manjhi chuan sawrkar 'chak tak' chu a dem a, sawrkar ai chuan amah mai pawh chu a chak zawk ta si!
Nunna kawng chu
Manjhi pian hma leh pian hnu pawha a tak-ram thleng thei ngai tur pawha an ruat loh, sawrkar rim-r^ pawh an hriat phak lohna, tlang letliama an thingtlang khua, Gehlaur tan chuan Devi-i thihna chu malsawmna a ni.
Tlang tan tura tuboh, chh>nî leh sawhdur ringawt nena thawhchhuah chu thil atthlak angin lo ngai tawh mah se, mi tumruh Manjhi chuan thinlung nen chuan engkim a hneh theih tih a pholang ta miau a, kum 22 chhung ngawt chhum lo chat lova a thawhrim rah chu Gehlaur khua chuan a rah a t>l ta a. Tlang lung khawkrawk fit 360-a sei a tan tlang a, a chhuat zawl pawh fit 30 ngawt a ni. Tlang chu fit 25-in a r^wt hniam ta bawk.
Chu kawng thar chu Gehlaur khaw tan chuan nunna kawng a ni. Manjhi-a'n rim taka a beih hnuin, kum 1982 aṭang chuan damdawi-in pawh an khua aṭangin a hnai ta kuar a, thirsakawr leh motor ke hnih nei hmel pawh an hmu ve ta!
Nunna dahkham ang hiala khambakbahaia an bazar-na kawngte chu a tlang ta ruah a, naupangte sikul kaina kawng pawh kilometer riatin a hnai ta!
Manjhi lo lan achinah chuan tunhmaa thang vang vang a ngaihna hmun, an piah rala khawpui pawh kilometer thum ngawtin a hnai ta miau a, vawiin thlengin Manjhi-a kawng sial chu thingtlang khaw 60 velin an chhawr ṭangkai ta a ni.
Hmangaihna lamlian
Shah Jahan-a'n a nupui Mumtaj-i hriatrengna'n khawvel hriat tham thlan ropui a sa a. Sal leh sum tam tak s>nga Taj Mahal a sak chu, Manjhi-a'n a nupui Devi hriatrengna'na amah chauha Gehlaur khaw tukverh hawng tura tlang khawkrawk a r^wt hniam aiin a ropui bik chuang em em dawn em ni?
"Kawng sial tura min nawr chhuaktu chu ka nupui ka hmangaihna kha a ni. Kha'ng kum hahthlak takah khan beidawnna leh manganna te'n min hmer thei lo. Thingtlangmite'n he tlang hi awlsam zawkin kh<m thei se ka ti ber mai a ni," Manjhi chuan a ti.
Thlantui leh thinlung nena hahthik<la a tlang lamlian sial chu tunah chuan sawrkarin a chei hnum ve hnuhnawh tawh a. Hmangaihtu nia insawite'na hmanraw ṭha, tha leh sum tam zawk nen pawha suttlang an tumpui loh Gehlaur leh thingtlang khaw dangte nunna kawng chu hmanraw tlawm tak; mahse tumruhna-in a thuam tlat hmangin Manjhi chuan a sutlang a, ani zet chuan hmangaihna chu a pholang chiang e!
Chutichuan, a hmangaih thingtlangmite tana rim taka a beih rahchhuah duhawm an t>l hnuin Manjhi chu kum 2007 August ni 17 khan kum 73 a nihin cancer natna vangin thawhrimna khawvel hi a muthilhsan ta a. Hmangaihna sulhnu hnutchhiahtu ropui chu tlawm taka vuiliam ngawt theih a ni lo. Bihar sawrkar chuan chawimawina (state funeral) nen a vuiliam a, mite'n amah Manjhi chu hre reng lo pawh ni se, hmangaihna vanga a lamlian sial erawh mite'n an chhawr zui reng tawh dawn a ni.
"Mite tana ka hnathawh ve chu hmuh theihin a awm e. Pathianin a awmpui che chuan eng thil mahin a tibuai pha lo ang che," a lo tih te, "Ka thiltih avanga sawrkar hremna ka hlau lo va, sawrkar fakna pawh ka beisei hek lo," a tih te chu thu nung lo ni zel teh se!
('Mountain Man' tia hriat zui tak, Dashrath Manjhi-a chanchin behchhan hian Indian film director Manish Jha chuan 'Manjhi' film a siam a. Aamir Khan-a TV show 'Satyamev Jayate' ah Manjhi-a thawnthu hi pholan a ni tawh bawk. Hman deuh khan Gehlaur leh Amethi inkar kawng chu Bihar chief minister Nitish Kumar chuan kilometer 3-a thui metalled road-a siam turin a ruahman a, chu kawng chu 'Dashrath Manjhi Road' tih a ni)