Guest writer
Lalzarmawia
Mahatma Gandhi Ni hnuhnung
A khuhhawnna: Leilung lo luah tawhtu zingah khawvelin mi tak sa taka a ngaih a, a buaipui rawn mi tlem t> zingah Mahatma (Mohandas Karamchand Gandhi) hi a tel a. A chanchin kilkhawr thlengin hriat a hlawh a, a hun hnuhnung hman dan, a personal secretary ṭhin, Venkita Kalyanam ziah pawh hi thu lar tak zinga mi a ni ve ngei ang. Kum 1948 January ni 30 (Zirtawpni) a Hindu kulmuk (firfiak?) Nathuram Godse-a'n Mahatma Gandhi a kahhlum hma lawka Mahatma Gandhi hun hnuhnung chu heti ang hian a ziak a...
Mahatma Gandhi chu kum 1947 September ni 9, Thawhlehni khan Calcutta aṭangin Delhi-ah a lut a. Albuquerque (tunah Tees January Marg - 30th January Road) a Birla House-ah a innghat a. Chu in ropui chhawng hnuai ber (ground floor) ah chuan pindan zau nuam deng dawng tak a tan ruahmansak vek a ni a. Chu pindan kil khatah chuan a hahchawlhna tur mutbu chhah ṭha telh tawlh leh lukham lian angreng tak bakah dawhkan t> h<nsak a ni a. Kil dangah dawhkan leh chair dah a ni bawk a. Chu pindanah chuan Pu Gandhi chu nileng ṭhakin a tawlh ṭhin a. Mi ṭhenkhat a kawm chang a awm a, a hmui (charkha) in la a kaih chang a awm a, chhunchaw pawh chutah chuan a ei nghal mai a. Chu a innghahna pindan pawn lamah chuan bathlar, darthlalanga khuh vek a awm a, a chhuat zau laiah chuan keini, a ṭhuihruaite nen chuan zanah kan mu-ho mai ṭhin a.
Kum 1948 January ni 30, Zirtawpni a lo thleng a. Tuk dang ang bawkin khawfing a lo chat a, chumi ni tlai lamah chuan eng thil nge lo thleng dawn, tih reng reng kan hre pha lo. Tuk dang ang bawkin zing dar 3.30-ah ṭawngṭaia inhlan turin kan tho a. Chumi ni chuan kan chungah Khua-in eng thil nge a lo duanlawk tawh hre hauh lovin kan ni tin nunphung angin kan phusa hlawm a. Pu Gandhi paw'n a tunu Abha chu thatho takin a kaiharh a.
A tuk tin dan anga zing kara a inbual zawh hnuin Pu Gandhi chu a mutphah chungah chuan a vaipa ṭhut fel leh ^t a. A hmaah chuan keiniho pawh kan ṭhu ve nghal a. Ni bul hi Pu Gandhi chuan ṭawngṭaina nen a ṭan ziah a ni. Ṭawngṭaina chu tuk thar nun bul hai hawnna leh zantlai thlenga huaisenna petu a nih thu hi a sawi ṭhin a.
A ṭawngṭai reng reng reng hian sakhaw hrang hrang zirtirna thu (vawn) hi a chham ṭhin a. A bikin Hindu leh Islam thuchhamte hi a sawi nasa ṭhin a, sakhaw hrang hrang inunau theihna'n chuti ang chuan a ti
ṭhin a ni.
Chumi tuk chuan a chin dan ngai bawkin Pu Gandhi chuan a mit a chhing a, thlarau khawvelah a ngaihtuahna a sawrbing a, a tunu Abha erawh chu a la mu ta reng a. Ṭawngṭai laia Abha a tel lo chuan Pu Gandhi-a kalh chu a tikim chiah lo tih a hriat reng. Kan han ṭawngṭai zo chu, Manu chu choka lamah Pu Gandhi-a in tur siamin a liam zui nghal a. K^r lovah a lo kir leh thuai a, tui luma khawizu leh ser tui pawlh a rawn chawi lut a, a nunna tui rawn chawi luh a pek lai chuan Pu Gandhi chuan Gujarati ṭawngin a lo bia a: "Hei hi ka thawhpui
ṭhian hnaite nena kan chakna hn^r a ni. Ṭawngṭaina hi chhungril nun phiah faina hmunphiah ang a ni a, kan ṭawngṭainaa Abha a tel ve lo hian min tihrehawm hle a ni. Nang pawh, ka ṭawngṭai laia i awm zel hi a ngai ang. Abha pawh hian ṭawngṭai laia awm ve a tum lo a nih chuan min kalsan a ṭul ang. Ṭawngṭai hi kan ngaipawimawh tur a ni," a ti a.
Chutihlai chuan Abha chu a lo tho ve a, a hna a ṭan nghal a. Pu Gandhi erawh chuan ṭawngṭaina a tel ve loh avangin a lawm lo tih a lantir nghal mai a. Kei chu chumi ni chuan Pu Gandhi-a sirah ka ṭhu ve reng a, ka tih tura lum chu ka thawk mawlh mawlh a. February ni 2 aṭangin Sevagram-ah ni sawm chhung zin a duh a, ruahmanna lo siam turin min ti a. Kei chuan a hma ni-a Indian National Congress danpui (constitution) thar, amah Pu Gandhi-a'na ṭawngkaa a sawi ka lo chhut chhuah chu a hmaah chuan ka'n pharh a. Vantlang rawngbawl hna leh thingtlang mite chawikan chungchanga nasa zawka ke pen theihna tura danpui ruang^m chu siam ṭhat rawtna a tel a. Ani chuan kei aia chanvo sang deuh zawk chelhtu Pu Pyarelal chu a ko va, danpui thar duan chhinna lehkha chu hlan pahin, ngunthluk taka lo chip a, rawtna emaw siam ṭhat ngai lai emaw lo ching chhuak turin a r^wn zui nghal a.
Dam rei ka tum lo!
Chung hun lai chuan Delhi nunphung a pangngai lo hle a. Pakistan aṭanga India-a Hindu raltlante kaihhnawih thilah chi leh chi buaina a chhuak a. Pakistan-a Muslim-te chuan Delhi-a Muslim-te phuba lak an chak riau a, buaina a punlun leh ta a ni. Muslim leh Hindu palaite chuan ni tin mai hian Pu Gandhi chu an ko chamchi a, Delhi khawpui buaina chingfel theiin an ring a ni.
Thlasik khawvawh lai a ni a. Pu Gandhi chu phulah ni lum aiin a inpho chhuak ṭhin a. Ni tin mai hian miin an zar mup mup reng a, han hahchawlhna hun tak tak hi a nei thei ngai lo. Zar buaitu a neih loh chang paw'n a hun awl hlek tawhah hi chuan Gujarati te, Vaiṭawng leh
Sapṭawng te hian lehkhathawn a ziah loha leh, thu a ziak a. Chung hun lai chuan minister leh VIP-te hi chuan Pu Gandhi-a hmuh theihna hun remchang hmasa hi an chang a. Pandit Nehru paw'n zing dar 9 velah hian a pisa a kai pahin Pu Gandhi chu a rawn hmu ṭhin a.
Mi challang zingah, chumi kum January ni 30 (Zirtawpni) a Pu Gandhi-a rawn hmutu langsar chu Pi RK Nehru-i a ni a. Zing dar 6-ah a lo kal a, chawhnu lama USA lama zin tur a ni. A ngenna angin Pu Gandhi-a chuan Pi Nehru-i chu a thlalak a lo pe a, thlalakah chuan "Hnam rethei aiawh i nih angin, he dinhmun i luah chhung hian mawlmang leh inrenchem tak chung zelin khawsak tum ang che" tih a ziak tel nghe nghe a.
Tlai lam dar 2-ah ve thung chuan Life chanchinbu-a an thlalatu hmingthang Margaret Bourke White chuan Pu Gandhi chu a rawn kawm a. An titi-dun mek lai chuan White-i chuan, "Kum 125 thleng dam i duh thu hi i sawi fo a, chumi beiseina chu engtin nge i neih theih?" tiin a zawt a. Chuta Pu Gandhi-a'n beiseina a neih loh thu-a a chhanna chuan White-i chu a tihhrilhhai khawp mai a. Ani lah chuan, "He khawvelah hian thil rapthlak tak tak a thlen ṭhin avangin, he hun thimah hian chen reng ka duh lo a ni," a lo ti daih mai si a!
Birla House-ah chuan a hun tam ber chu lehkhathawn ziahna'n te, tlawhtu lo chhawnna'n te leh ṭawngṭaina'n te'n a hmang zo va... Birla House hian dai kawngkhar vengtu hranpa hi an nei ve reng reng a. Kum hmasa lamahte kha chuan Pu Gandhi-a'n vantlang inkhawm a kohnaah hian an Muslim lehkhabu thianghlim Koran ch^ngte chu chham an remti ṭhin lo a. Amaherawhchu, chumi avang chuan Sardar Patel khan home minister a nihna angin Birla House-ah chuan venhim hna thawk turin head constable pakhat hovin constable pali a dah ta a ni.
Ṭawngṭaina hmunah bomb
January ni 20-ah ṭawngṭaina hmunah Punjabi raltlan Madan Lal chuan bomb a vawm lut a; mahse Pu Gandhi chu a him hlauh a. Chu bomb chuan bang a vawrh chhe nasa hle a, Gandhi chuan amah thah duhtute'n chu hmunah chuan ring an rawn rawlh ve ang tih hi a ngaihtuah ngai reng reng lo.
Hemi hma hian Pu Gandhi chuan India sawrkar lakah nawrh a chhuah a, chaw a nghei a. Afridi tribe-te'n Kashmir r<n a, an awp zui chu Pakistan-in a haider avangin India-in Pakistan chanpual tura sum serh hran tawh, cheng vaibelchhe 50 a hrensak a, chu sum chu pe chhuak ngei turin Pu Gandhi chuan chaw ngheiin India chu a kar a ni. India paw'n Pu Gandhi-a nunna-in a tuara ai chuan, tiin Pakistan chanpual chu a pe chhuak ta nge nge a. Chu chu Hindu kulmukte'n an ngaithei lo hle mai thung a, Pu Gandhi chu Hindu mipuite hloh Pakistan hl>p atana chantirah an ngai nghet hmiah mai a ni. Ṭawngṭaina hmuna bomb puak pawh chu chumi kaihhnawih chu ni ngeia ngaih a ni.
Birla House-a vengtu police an dah pawh an thuam belh nghal a. Hawihera rinhlelh kai deuh chin reng reng chu dai kawngkharah an lo hreng nghal chat zel a. Ṭawngṭai tura hung chhunga lo lutte reng reng chu police-te'n an duh anga a mal mal pawha an dap phalsak a ni.
Police superintendent-in chumi chungchang min rawn sawipui dante Pu Gandhi-a ka'n hrilhchhawng leh chu, ani chuan ṭul a lo ti ve hlek lo mai a. Superintendent chu thil awmzia ka hrilh ve leh ta thuai a. Thuneitu sang zawk an rawn che vat a. An DIG chu k^r lovah a rawn lang ve nghal var a. Pu Gandhi-a a hmuh remtihsak a nih veleh kei chuan ka chhawm lut nghal a. DIG chuan Pu Gandhi chu dinhmun hlauhawmah a din thu leh police-te'na an duh anga venhim hna an thawh loh chuan police an mualpho theih thute hrilhin, an duh anga police-te chet remtihsak turin a ngen ta a ni.