Mahatma Gandhi Ni hnuhnung-II

A khuhhawnna: Leilung lo luah tawhtu zingah khawvelin mi tak sa taka a ngaih a, a buaipui rawn mi tlem t> zingah Mahatma (Mohandas Karamchand Gandhi) hi a tel a. A chanchin kilkhawr thlengin hriat a hlawh a, a hun hnuhnung hman dan, a personal secretary ṭhin, Venkita Kalyanam ziah pawh hi thu lar tak zinga mi a ni ve ngei ang. Kum 1948 January ni 30 (Zirtawpni) a Hindu kulmuk (firfiak?) Nathuram Godse-a'n Mahatma Gandhi a kahhlum hma lawka Mahatma Gandhi hun hnuhnung chu heti ang hian a ziak a...

Venhimna nge zalenna?

Pu Gandhi erawh chuan venhimna lam leh eng ilo chu chuti tehluaah a ngai lo. A nunna chu Pathian kuta awm a ni a, a thih ni a lo thlen tikah chuan eng venhimna mahin a hualhim zo dawn chuang lo tih chu DIG hnenah chuan a hrilh tlang r^wng a. "A sahimna'na ven ngai mihring chuan dam ve man a nei reng reng lo," tih chu a thurolum a ni. Venhim leh indap chhuah ngaia hun hman ai chuan a huhova ṭawngṭai rual a huaihawt ṭhina pawh chu tihtawp a duh zawk hial a ni.

Amaherawhchu police-te chuan an kawr uk aiah thawm-hnaw pangngai inbelin Pu Gandhi-a'na ṭawngṭaina hun a buatsaih ṭhinah chuan mi rinhlelhawm lo phusa ve tur ang chi ven hna chu an thawk ta tho a.

Chumi ni chawhnu dar hnihah chuan Abha leh Manu te chuan Pu Gandhi-a phalna-in an ṭhiante tlawh turin min chhuahvahsan a, tlai lama ṭawngṭainaa tel tura lo kir leh chu an tiam sa thlap a. Pu Gandhi-a zanriah buatsaih hna erawh chu ka kovah a tla ta thung a ni.

Chu'ng hun lai chuan India sawrkar chu thla nga chauha upa a la ni a. Chanchinthar theh darhtute chuan Pandit Nehru leh Sardar Patel te inkarah inhmuhmawhna a awm niin an tar lang chiai chuai ta mai ṭhin a. Pu Gandhi-a chuan chuti ang thuthang chu a ngaithei lovin, thudik ziktluak chu hai hawn ngei pawh a tum ruh hle a. Sardar Patel chuan a minister hna chanpual chu bansan se, Nehru-a'n a duh ang th^lin ram chu kaihruai se la a duh a. Mahse a duhdan angin thil a kal ta lo a ni.

Tlai dar 4-ah Patel-a chu a ko va, ṭawngṭai zawhah chumi chungchang chu sawipui a tum a. Patel-a pawh a fanu Maniban nen, Pu Gandhi-a'n zanriah a lo kil mek lai chuan an hunbi tiamah an lo thleng a, an inkawm mek laiin Abha leh Manu te leng chhuak pawh kha an lo haw ve leh tawh a.

Patel nena hun hnuhnung

Ṭawngṭai hun chu tlai dar 5 a ni. Pu Gandhi leh Patel te chu dar 5 pelh thlengin an titidun a. An thu khel a pawimawh em avangin tuma'n kan bawh buai ngam lo va. A tu-te'n Patel-a fanu Maniban-i zaizira an h^wi hnu-in tlai dar 5.10-ah inkawmna chu an tawpsan ta chauh a.

Chumi hnu chuan Gandhi chu inthiarna hmunah a lut a, rei rial lovin ṭawngṭaina hmun pan turin a lo chhuak leh thuai a. Ṭawngṭaina hmun chu in aṭanga yard 30 emaw 40 emaw vel chauha hla a ni a. Phul hmun panna lamah chuan rahbi pali/nga lek t> hi a awm ve a. Pu Gandhi-a chu ṭawngṭai hun tiamah minute sawmpanga-in a tlai a ni.

Mi 250 velin nghakhlel takin an lo thlir tawh a. Mipui pungkhawmin a pindan aṭanga Pu Gandhi-a chhuak tur an lo thlir ṭhup chu ka va hmu a. A hmel a han lan veleh chuan, "A lo kal e," an ti sap sap a. Ṭawng-
ṭaina hmun pana a phei chu an lo en ṭhup a. Pu Gandhi-a chu hmanhmawh takin a pen phei a, a tih dan ngaiin a lu a kun a, a kalna tur kawng chauh chu a en a. A tu-te pahnih dar vuanin a kal a, kei pawh chuan a vei lamah ka va hnaih phei ve thuai a. Kal pah chuan a tute chu ṭawngṭai hun a ni tawh tih an hrilh loh avangin a han zilhhau a, a hun vawngtute an ni tih a hrilh pah bawk a. "Ka tlai a nih hi le. Tlai hi ka duh lo asin maw," a ti a. Manu chuan an thu khel a pawimawh em avanga lo inrawlh hreh an nih thu-in a chhang ve a. Pu Gandhi chuan, "Nurse tan chuan a hun dik taka damlo hnena damdawi pek hi tihm^kmawh a ni a, a hun a pelh hman chuan damlo chu a thi mai dawn asin," tiin a lo chhang let ve leh a.

Nathuram Godse-a thalfang

Chuti ang chuan ṭawngṭaina dawhsan lam chu kan pan phei a. Pungkhawmho chuan zahna chibai an lo buk a, Pu Gandhi chuan a chhang let a, kailawn aṭanga fit 25 vela thusawina dawhkan lam chu a pan phei a. Thinga siam ṭhutthleng hniamah chuan a ṭhu ṭhin a ni.

Chumi lai mek chuan tual-thattu (Nathuram Godse) chuan mipui zingah nghakhlel takin Pu Gandhi-a chu a lo thlir ve reng hi a lo ni a. A ipte-ah silai (revolver) a paipawn ru rauh rauh a. Pu Gandhi-a'n pen nga/ruk emaw vel a pen hman tihah chuan amah thah tumtupa chuan hnai set sawt aṭangin Mahatma chu a lo kap ta ṭhuai ṭhuai a. Thisen baw zawih zawihin Pu Gandhi chu a tlu rawp a, a tarmit leh vawthlep pawh a per nghal nawlh a. Mipui chu kan phek buai nghal nuaih nuaih bawk a.

Min ṭhawngin, ka hamhaih chuan eng tih nachang pawh ka hre mai lo. Ka han pangngai leh hnu chuan ka lung a zing hle a, ka ṭap ta a.

Chu thil thleng chu in chunga tlangaupui ang mai hi a ni. A darh chak na ngiang mai. Birla House tualah chuan mipui an rawn pungkhawm nghal l<t l<t a. Mipuiin an chim buai lohna'n dai kawngkhar chu an khar thuai a, chu thil thlen lai chuan Patel-a erawh kha chu a haw fel hman tawh a ni.

Pindanah ka va tlan lut thuai a, Nehru-a pisa lamah biakhlatna-in Pu Gandhi-a kah a nih thu chu ka va hrilh sawk sawk a. Chu'ng hun lai chuan minister chenna inah pawh ni se, kan duh duha luh tlang phalsak kan ni a. Mipui pungkhawm chu ka keu phei sawt sawt a, hmanhmawh takin car-ah ka lut a, zualko turin Patel-a in lam chu ka pan a, minute nga chauh hun ka hmang a ni.

Chutih lai chuan Pu Gandhi-a chu in chhung lamah an zawn lut ve mek bawk a. Zampherah an mut a, an bial luih a. Muhil satliah hmel hi a pu a, engemaw chen chu a taksa pawh a lum vang vang a.

Chumi zan lungngaithlak leh lungchhiatthlakah chuan mittui a sur a. Mi tlemt> chauh ni lo, khawvel mi maktaduai t>l tana nunga chu a fam ta si a ni!

A pindan aṭanga Pu Gandhi-a ruang lak chhuah a nih hnu lawk chuan amah hriatrengna tur eng thil leh bungrua emaw chuhin mipui chu an rawn chim huk a. Vengtute chuan rang mang-in Pu Gandhi-a tlukna leh hmun dang chu an hual phui thuai a. Bomb hmanga beih a nih hnu khan sawrkar chuan Mahatma Gandhi himna a ngaihtuah tawh a, home minister Sardar Patel paw'n thu puangin, "A him theihna'n police-te'na venhim hna an thawh hi phalsak turin Bapu pawh mimalin ka ngen a. Mahse ka ngen hlawhtling ta lo a ni. He ram leh khawvelin engti kawng zawng maha kan neih let leh theih tawh ngai loh tur kan ch^n ta hi pawi ka ti takzet a, min run a ni. Kei leh police te chak lohna lai chu tualthattu hian verther takin a hlawhtlinpui ta a; amah Pu Gandhi-a'n a lo sawilawk tawh ang ngeiin 'a thih ni a lo thlen tikah chuan eng venhimna mahin a hualhim zo dawn lo,' tih chu a takin a lo thleng ta bawk a ni," a ti a.

Pathian a ko lo!

Pu Gandhi-a khan kah a nih khan pathian auvin, "Hey Ram" (Ka pathian) a ti niin an sawi darh nasa khawp mai a. Khati ang a tawn hma khan Ram-a hming lam chunga thih a duh thu lo sawi tawh mah se, a hun a lo thlen tak tak kha chuan "Hey Ram" ti thei chi ziazang niin a lang lo. Mahse pathian hming lam chunga thi niin an than a, a nihna bakin an sawi darh a, pathian au chung zela a thih leh thih loh hi finfiah a ni reng reng lo.

Dikna tirhkoh hmuiah khan thu dik lo mar reng tur an tat a ni!

Hliampui tuarin a let a, pathian puihna chu a dil ngei ang tih a hriat. Mahse hemi chungchangah hi chuan thu dik lo awm niin a lang a. A thih dan chhuichiangtu (commission) paw'n khami ni-a a bul hnaia awmte kha eng thu mah min la zawt ve ta lo a ni.

A thih hma lawk khan ṭawngṭainaa thu a sawi
ṭumin Pu Gandhi khan he ramah hian mi nunrawng leh awkhrawl te khawsazia ngawi renga lo uipui tuilian thlirtu zinga tel ve reng ngawt ai chuan Pathianin a nunna laksak zawk se a tih thu a sawi fo a. Pathian chuan a ṭawngṭaina chu tualthattu hmangin a chhang taah ka ngai a. Ropui takin mual a liam a, damlo leh ngai tawh lo turin Pathian hnenah a chawl ta a. Hrehawm nasa tak leh natna khirhkhan tak tuar lovin a hnuk a chat ta a ni.

Thu kuangbang

Mihring zinga zahphur leh ngaihsan rawn hlawh Mahatma Gandhi hi "India Hnam Pa" tiin sawi leh hriat a ni a, sawrkar lamah erawh chuan 'official' in Hnam Pa a nihna puan leh chhinchhiahna a awm hran lo nia sawi a ni. Kum 1948 January ni 30-a Nathuram Godse-a silai mu thum tuar lova a thih hma khan ṭum li ngawt thah tuma beih a lo ni tawh a, beih a tawh hmasak ber chu kum 1934 khan a ni.

Nathuram Godse-a'n Gandhi-a a kahhlum hma hian a kawppui Narayan Apte nen an inpuahchah nasa hle a. Khatia Birla House-a ṭawngṭaina hmuna bomb hmanga Gandhi-a thah tuma beih a nih hnu khan Nathuram Godse leh Apte te chu Bombay (Mumbai) paltlangin Poona (Pune) lamah an kir leh a. Dattatraya Parchure leh Gangadhar Dandavate te puihna-in Godse leh Apte te chuan Beretta M 1934 (semi-automatic pistol) an lei a, Gandhi-a thah ngei tumin kum 1948 January ni 29-ah Delhi an lut leh a. January ni 30 tlai lama a pindan aṭanga a tu-te leh a ṭhuihruai te'na Gandhi-a karcheha an rawn chhawm chhuah lai khan Godse pawh ṭawngṭainaa tel tur anga inlan ve-in, Gandhi chu kunin chibai a lo buk ve sasawi a. Gandhi-a tute zinga pakhat chuan, "Unaupa, Bapu hi a rawn tlai deuh a ni e," tia hrilhin, kawng kian turin a ngen a. Godse chuan nam kiangin, fit hnih/thum vel lek aṭangin Gandhi chu a pum leh ^wmah vawi thum ngawt a kap ta a ni.

Gandhi-a kah a nih khan damdawi-in panpui nghal rum rum lovin, Birla House-ah lak luh a ni a, a hnu-ah a boral zui ta a, hei hian sawi zui pawh a hlawh hle.

A kaptu Nathuram Godse leh a kawppui Narayan Apte te chu khaihlum tura an chungthu rel a ni a, an thurualpui Gopal Godse pawh dam chhunga lung-in tang tura hrem a ni bawk. Nathuram Godse-a chenna Pune-ah buaina a chhuak zui ve nghal a, India ram hmun ṭhenkhatah Gandhi-a thihna vang hian buaina a thleng nawk bawk.

Kum 1944 May thlaah sikserh avangin Aga Khan Palace lung-in aṭangin daktawrte thurawn angin, Pune bula Panchgani tlang ramah Gandhi-a kha sawn chhuah a ni a. Chutah chuan tlangval pakhatin thah a tum a. Chu tlangval kaihruaitu chu Nathuram Godse nia sawi a ni. A ṭhuihruai a hlawhchham hnuin Godse hian Gandhi-a duh lohna au chhuahpui chungin chemte nen Gandhi-a ṭawngṭai lai chu beih a tum ve leh a, an lo dang hman nia sawi a awm bawk.

Kum 1948 January ni 30-a thah a nih hma, January ni 28 khan Gandhi khan, "Mi tlawktlaw silai mu tuara ka lo thi ta a nih pawhin, hlim hmel ka pu ngei ang. Ka chhungrilah hian thinurna a awm tur a ni lo. Pathian chu ka thinlungah leh hmui-ah hian a cheng reng dawn si a," tiin a lo sawilawk a. Godse-a'n a kah ṭum khan "Ka pathian..." tih a lam rik leh rik loh chungchangah erawh inhnialna a awm zui ta thung a ni.