Tiananmen thisenin Ziakmi Xiaobo a ko

A khuhhawnna:  Kum 20 a liam tawh. Khaw­vel chanchina dai tawh ngai lo tur, China kawt­thler hmingthang ‘Tiananmen Square' an tihah chuan Chinese zirlai rualin he thu hi an chham a - "Tiananmen Square venghim tur hian ka nunna ka hlan a. Ka lu hi min tansakin, ka thisen hi luang mah se, he mipuite tuallenna (People’s Square) hi kan hloh dawn chuang lo," tiin. An zingah chuan Liu Xiaobo pawh a tel a, chutih lai chuan khawvel hriat a hlawh hran lo, mahse tunah chuan khawvelin chiang takin a hre tawh.

A chepa kai aṭangin
China history chu thisena ziah a ni. An hnam nun chu tharuma nawr thawh ang hiala ngaih theih a ni. AD 9-naa Canton hmuna mi 1,20,000 chuang teh meuh thah fai pak an nih aṭanga kum 1989-a democracy duha tuihal, an zirlaite leh sawrkar inepnaa thite chuan China chanchin bung pawimawh an luah a. Communist rorelna hnuaiah an tlu a, a thu leh file lamah chuan eibar insem ruala intluktlang taka khawsakho thupuiah neih mah se, roreltute chuan a ruka mipui chan^i ei a, hlemhletna tenawm tak nen ram an suasam ve fo tho avangin mipui chuan an roreltute chu an chhang kham a, thisen leh nunna hmanga ram rorelna dik chu thleng an hreh lo.

Kum 25 kal ta, kum 1989 April 15 khan Chi­nese zirlai maktaduai t>l, democracy châka tuihal, an sawrkar inawpna khirh vanga an duhna lanchhuahtir ngam ngai lote chu an puak keh ta a. University hrang hranga zirlai, mithiam leh mi fing rual chuan a huhovin zalenna chu an sual ṭan ta a ni. 

May 4,1989-ah an thil phut nawr chhuah ngei tumin Tiananmen Square-ah an pungkhawm a. Mipui leh ṭhalai rual tam takin an phungbawm bawk a. Chinese Communist sawrkar chuan an kalphung pangngai paih a, democracy tundin duhtu zirlai rualte chu Tiananmen Square chhuahsan turin thu a pe a, mahse chuti mai maia vau zam chi an ni lo. He buainaa zirlaite thlawptu, Chinese Communist Party secretary-general Zhao Ziyang chu prime minister Li Peng chuan a ban sauh sauh a, sipai rorelna 'martial law' a puang ta thut mai a ni. Chu erawh, zirlaite tipumkhat zualtu a lo ni ta hlauh a. Zirlaite chuan martial law hlih ph<tin chaw nghei an ṭan nghal a, premier Li Peng paw'n a sipaite chu Tiananmen hmuna zirlai leh mipui inkulh chu hual turin thu a pe ve ta bawk a ni. 

June 3-ah anmahni um darh tura sipai rual kalkhawmte chu mipuiin an lo dang kir a; mahse chawhnu lamah Chinese Communist Party hmunpui Zhongnanhai aṭangin riot-police rual an rawn tleh ta huk a, kawng dunga mi an hmuh tawh phawt chu tu mah thliar lovin an vai-hma ta hmiah hmiah mai a. Mittui tlakna (tear gas) te kapin, an hmuh hmuh an hlap pawp pawp a, hmeichhia leh putar pawh an dim chuang lo. Zan dar 11 aṭang phei chuan tear gas leh tiang nen chauh ni tawh lovin, mipui pungkhawm chu silaiin an kap ṭan ta a; mahse mipui chu chi^iin an tlanchhe chuang lo. Sipaiho chuan ka theih tak emaw tiin an thawk rip telh telh a, an ram ṭhalaite ngei mai bei turin armoured car te, tank te nen an ri ta rup mai a nih pek chu! 

Zirlaite leh mipuite chu an tlu phawk phawk a. Mahse, silaimute chu ving thiak thiak reng mah se, an tlanchhe lo. Hemi hma ni 10 kal taa an lo hawn tawh ‘Democracy Pathiannu’ (Goddess of Democracy) tia an vuah mai lim bulah ṭhalai rualte chu an inhawrkhawm a, Tiananmen Square chu ‘University of Democracy’ ah puangin, a chhehvel zawng zawng chu campus-ah an puang nghal bawk a. Square lai taka Hnam Pasalṭhate (People’s Heroes) an tih mai lim bulah-te  chuan zirlai rual chu thisen kai hnuangin an let phung mai a ni. 

Sipai lam pawh an thlen belh zel a, zirlaite tawmna puan-in kaihte chu an halsak a, a theih theih an vuak hnuah, zing khawvar hmain mipui lam hawiin an silaite chu an hmet puak leh ta a. Silaimu chuan mipui chu a hnawl tawm duak duak a. Mahse, anni thinur tawngkhawng tawh chuan tlanchhiat ahnekin, Square laili lam chu an pan a, sipaite'n an rawn bawhchilh ve zel bawk a - sang tam tak an that a ni. 

Pathianni, June 4, zing dar 4:35 chiah a ni. Sipaite'n dim baksak lova an suat hem hem reng avangin zirlaite chuan inhloh tam lutuk dawnin an inhria a, rilru na tak chungin Tiananmen Square chu an chhuahsan ta a. Mahse chutia an inthiarfihlim mek lai chuan sipai indo motor rual leh tank te chuan an rawn um zui leh a, hnung lam aṭangin an rawn chil zui ta buaih buaih mai a! Zirlai tam tak thiin, mi ṭhahnem tak an hliam a. Sipaiho kut tuarin mi 3,600 chuang zet chu Tiananmen Square-ah chuan an tlu ta phung mai a ni.

Nilengin zirlaite chuan an ṭhiante ruang chu university campus hrang hrangah an thiarkhawm a. Ruang hl^wma an hmanhlelh laite chuan an ram sipaite chuan an la rawn sai zui cheu zuk nia!

Vaubeh rual loh
Sawrkar chuan an ram ṭhalaite nghaisak leh vaubeh chu hna pawimawhah a ngai a, democracy ngiata nawrh ang chi reng reng chu a hmet dai zel a. Mahse hlawhchhamin lang rih mah se, Chinese zirlai leh ṭhalai tam tak chuan zalenna kawl >ng chu beisei takin an la thlir reng a, chu'ng zingah chuan Liu Xiaobo pawh a tel a.Xiaobo hi December 28, 1955 (tunah kum 59) khan Changchun, Jilin-ah a piang a, chhungkaw ropui ni lo mah se, mi r^wntlak chhungkua an ni. 

Amah hi ziakmi a nih bakah, zirtirtu (professor) leh human rights activist a ni a, June 23, 2009-ah sawrkar paih thlak tuma puhin man a ni a, Dec 25, 2009-ah kum 11 chhung lung-in t^ng tur leh, kum hnih chhung politics lama ring rawlh lo tura hrem a ni. 

Mahse a thlawnin Xiaobo hian a tuar lo - khawvelin a tawrhna chu a hriatpui. Hun rei tak rorelna dik nei tura tharum tel lova a beihna chuan khawvel a nghawr nghing a, 2010 Nobel Peace Prize dawng tura thlan a ni ta a nih kha. Thawm pawh a awm phah hat reng a, China lungawi lo ^ng thawm a rin dur dur viau kha.

Eng pawh ni se, Xiaobo chu Chinese zinga Nobel Peace Prize dawng thei hmasa ber a ni ta phawt a, lung-ina tang chunga Nobel Peace Prize dawng thei pathumna a ni nghal bawk. Tunhmain German mi huai Carl von Ossietzky (1935) leh Myanmar nu ropui Aung San Suu Kyi (1991) te'n he chawimawina nopui hi an lo dawng tawh a ni.

Xiaobo hi literature-a doctorate degree sualchhuak tawh a ni a. Kum 1980 bawr khan essay engemawzah a ziak a, a essay hmasa ber chu Chinese thinker lar, Li Zehou-a philosophy sawiselna a ni. Sawrkar ng>ng chhun thei thu phanchang tak tak a ziak fo a, huaisen taka a thuziah ṭhin avangin sawrkar lam rilru-ah chuan 'wanted' a nihna a rei tawh hle.

Kum 1988-1989 chhung khan China hmun hrang hrang bakah, Columbia University, University of Oslo leh University of Hawaii ah te visiting scholar nia a kual hnuin, kum 1989-a Tiananmen Square buaina a chhuah khan, zirlai rual zinga tel turin USA aṭangin Beijing-ah a thlawk haw ngat a. Khatia sipaite kut tuara an mang thei mai dawn an lan hnu a, Square chhuahsan mai rawttu zingah khan a hotu lawk zingah tel ve a ni. Communist beih erawh a la b^ng ta chuang lo: "Kan hnam veitu ṭhalaite thinurna hian min la chawknung reng a ni," a ti. 

Tiananmen hunlai ata tawh, chhan hrang hrang vangin lung-in a t^ng zeuh zeuh reng a, China sawrkar sawisel a ṭhulh chuang der si lo! Kum 1999-a a t^ng chhuak phei chu, a mimal zalenna thlenga khap beh a ni ta a, a in bul lawkah santiri hmunpui din niin, a chhuakv^k leh telephone leh internet hman dan chenin hriatsak vek a lo ni ta a; house arrest (ina chhungkhung) te pawh a tawk chho leh a. Mahse China sawrkarin mi hnawksakah ngai mah se, ram dang sawrkarte erawh chuan chawimawina sang an pe reng reng a ni. 

Khawvel ziakmi larte bakah, UNO, USA leh European Union te paw'n a zalenna'na Chinese sawrkar an kar chamchi laiin, China erawh chuan thlah zalen a tum der lo thung a. 2010 Nobel Peace Prize dawng tura rawt a nih pawh khan Xiaobo hnena nopui hlan lo turin Nobel committee an hriattir nghal a, Nobel dawng tur puanna thu pawh China ram chhungah censored chauha puan theih a nih bakah, CNN leh BBC te pawh an blocked nghal a ni. China ram chhunga internet leh SMS te pawh blocked dan an dap nghal vat a. Mahse, dik ni-a a hriat kawnga ding nghet tlat, Xiaobo tan Nobel nopui chu dahin a awm a, ram leh hnam hmangaiha hrehawm thlangtu chu khawvelin a chhinchhiah a ni.