Bihchianna: Amaha Mafaa

A khuhhawnna: "Nun tawi dam rei" a ti a, kan Zo chhulchhuak zinga ngawr hriin a hrawm hlum tak - Kaphleia leh Biakliana te, ama ṭawngkam takin, simeikhu anga thu leh hla vanzawla lo lang a, an lo lan rual deuhthawa an her liam leh tate kha a ui vawng vawng a. Mahse ani pawh, thu leh hla mihuaite tihthikin, "Tiam..." kan la tih hmain a liam ve vut a. Kan mi lungduhte kawlkil piah lam chhui a, lirthei nena mual kawia an liam tur, vaivut la khu chum chum kara suangtuahna leh mitthla nena kan um zui a, a hma ai maha an ngaihawm thar ta vung vung ang mai hi a ni. 

Kum 2018 Pawltlak thla, kha mi kum Inrinni hnuhnung berah khan kum hlui thlah hla ngaithla chungin, ka fapa awrhin thlanmualah ka va her vel a. Ka u-te leh ka ṭhian te, kir leh ngai tawh lo tura chatuan mutbu tela thlanmuala muhil hlen tate mitthlaah an lo lang a. Kan nun chul da rep tawhte kha hla takah, ban phak tawh si lovah hian fiah lo takin a lo lang thar leh a, lung a tileng ngang mai.

December ni 30 chu Chawlhni hnuhnung ber a ni ta. A tuk mai chu kum khat hun bi kimna, luipui dai kaia ram thar luah ta ang hrima kum hun bi thar kan chhiar lehna ni tur a ni. Chu hun lo hnai ta kuar chu urlawkin mihringte chu kan chek mil zawngin kan zi kual hlawm a. Tu beng mahin chhiatna thawm a ngaithla chak lo va, mittui nena khawvel kum chawhnu mangtha mektute nunah pawh hun thar atan beiseina mei si a tek tel ve chhek chhek ngei ang. 

Mahse khami ni, kha December ni 30, kha thlasik khaw ruhsehah khan, Pawltlak rualin Zofate arsi lian pakhat a her liam dawn tih tu'n kan hre lo. 

December ni 30 a lo her chhuak a. Kei chu khawfing chah hma lawkin pum nuam lovin mi thawngtho a. Zep nak emaw, "leilung kohna" chhanga rizai ka tlawh hlim sek avangin tha ka nei chaurau viau! 

Khatih lai khan kan thiampuipa Mafaa pawhin tha a lo nei chaurau ve mek hi a lo ni a. Beiseina thla han khawng tur pawh awm lovin a thla a tliak a, a chanchin ziahna lehkha chu a inzial mek a. Thu leh hla rimawi kai chhuak leh tawh ngai lo turin, a la rem kim lohte nen zawng zawng, hmuh theih loh aṭanga kohna chu a chhansan dawn ta mek chu a lo ni a!

Khua a lo var a. Ni a lo tlang sang a, "Mafaa a thi!" tih chu a hre lo leh hre tawhte thu nawn a ni. (Kei phei chu khuma mu, phone khawih lo  ka nih avangin a hre hnuhnung pawl  ka ni ang) Hmanah he ramah hian hlaphuahtu Rokunga a thi a, ram hruaitu Laldenga a thi a, tunah ziakmi Mafaa a thi ve leh a. Chu'ng mite thih thu ang em-a ram dap hneh chu a vang viau maithei. An taksa a thih rual ruala mi thinlunga nung zui nghal mihring hi chu a khawvel huap pawhin mi namailo leh duan bik mihring nih a ngai ang. 

Kum 2007 a ni ta awm e. Novelist ṭha C. Lalnunchanga te dawr kawtah thiante nen kan lo ding khawm a. Mafaa khan min rawn fin hlawl a. Ṭum dang ang bawkin a thukhawchang kha kan ngaithla leh a. "Kei hi lo boral ve ta i la..." tih thute kha a sep kual a. Miina eng khawkhaa an ngaih tur hleih loh, mi tlem te-ina an chhilh bo mai mai tur angte khan a inchan a. Khatih lai kha Vanglaini-ah ka la ṭhut ve lai a ni a, amah Mafaa khan, "Tetea te, Zara te hian Vanglaini-ah ka thih thute hi an rawn thai lang awm lek si lo a," a ti a. Kum sul a han vei a, a han thi ta tak tak roh a! Mawi lo ni lo se, mitthi chanchin hi Vanglaini-ah Mafaa tih loh chu a chuang dawn em ni aw? Social media a luah hnehziate chu sawi loha leng.

Khami tum vek khan Isua fiamthu duhzia leh tawngkam thiamzia te kha a hlap tel a. Pharisaiho han chhaih leh chaih kual velna'na Isua tehkhin thu hman; han huat ngawih ngawih dawna ni mang si lo, fiamthu titaka Isua'n a bawlzan dante kha a sawi a. Bible leh a chhehvel chul nasa a ni bawk a, keiniho kha chuan "A ni awm teh tak e!" tih kha kan lo dawnsawn ve theih dan a ni deuh tlawng mai.

Amah kha mi rin loh ang a ni ve fovin ka ring. Incheina leh hmelhmang lan dan velah khan a buai lo va. Nula rim thawmhnaw leh Chawlhni kawr tih vel lam chuan a rilruah hmun a luah tehchiam paw'n ka ring lo. Mi thluak ṭha Albert Einstein te, Mark Twain te an sawi ang mai hi a ni a, sakhi ngal ang bawkin thawmhnaw leh pawn lam lam danah hian eng tehchiam a bet tam lo tih hi a hrechiang pawl a ni a. Mi hi an fin a, an ril zawh poh leh incheina leh hmelhmang tih vel hian a tibuai lem lo ni hian ka hria a. Kan intihtuavawn a, kan inhmuam up a, Englova emaw Englovi emaw ni ta riaua kan la inhriat chhung hi chuan kan la thuk tawk lo hi a ni duh viau awm asin.

Mafaa te ang kha chu "amah" kha a ni nghal tawng mai a. Mi tuemaw nih ang va nih a tum hran lo va, tu emaw nih talh tumin tha thlawn a seng duh lem lo va. Siam leh duan a nihna angah khan lungawi a zir mai a. Amaha awm kha zalen takin a puang chhuak a, zalen takin amah leh amah kha a inlan mai bawk a - lem han chan kual a, han intihtuihnai vel a, han awm awihawm der vel pawh kha ṭul a ti hran lo.

Nia, mi an tuma kan beih hah nasatzia hi i chhut ve ngai em? Mi an tuma kan hun, tha leh sum kan sen zozai hi chhut ta hlawm ṭheuh i la; mi ang ve ta anga kan inngaih rual chiah hian mi kan an lohzia hi kan chhutchhuak thei mai lo'm maw chu? Kan pawn lam lan dan leh mite'na min hmuh theih piah ram, keimahni tak taka hi chu mi ang lo tura duan leh hrin, vana arsi ang maia khuarel thil tikalhkim tura a hranpa ngata siam kan ni. Danglam bik taka siam, mahni puala nihna leh hming pawh nei hran ngat kan ni asin! Kan hming ang chu mi dang paw'n an lo pu ve nawlh nawlh a ni maithei; mahse hming piah lama mihring chu inṭawm theih thil a ni ve hlek si lo. Hming in-angte danglamna siamtu chu mihring a ni. 'Mahni' ni mai i la, kan hlutna leh kan nihna kan hriat chian poh leh, kan chhungril aṭangin chakna kan sawr chhuak tam dawn hi a lo ni a. Chu chu Mafaa pawh khan a chiang tawk hle-in ka hria.

A tuipui thil te, a ngaihdan leh duhdan kha "mi dang en dan" in a tibuai hran lo va, chu lam game chu khelh hnawk kher pawh ṭul a ti hran lo. Amah tak taka chu a thu leh hlaah a tel a, thu leh hla chu a khawvel a ni a. Zofate thu leh hla temple vengtu ang hialah pawh a inchan a, kan thu leh hla-in ke a chheh dikna'n theihtawp a chhuah a. Seh ṭul chu a seh a, ham ṭul chu a ham a, Zofate thu leh hla tana a ṭha zawk tur nia a hriat phawt chuan vantlang sawisep leh ilo dang hian a beng pai pha lo - bawh ṭul nia a hriat chuan huai takin a bawh mai. 

Amah bawk hi thu leh hlaa ṭhangthar tuai no, ama ṭawngkam takin "ziaktu chawr no" te tana kawng sat engtu pawh a ni a. Kum 20 vel liam ta hma lamahte kha chuan kan Zo thu leh hla khawvel hi pa un lam leh Bible-in mihring dam chhung kum a sawi bung chanve kai tawh, arsi ek kai ṭan ṭhet ṭhet tawhte tualchaina a ni deuh ber a. Mafaa khan chumi khawvel chu ṭhangtharte tan a rawn sat kua a, "Kan sawi ve ni" ti chungin hma a hruai a. Zofate thu leh hla pawh hmuh theihin a thang awk a, hmuh theihin bung thar a kaipui a, khawthlang thu leh hla leh Zofate thu leh hla inchibaitirtu thawhhlawkte zinga mi pawh a ni.

Mafaa hnungzui hian ziaktu chawr no an rawn inlar ta sup a. Kan thu leh hla a hausak zual phah a, a zarah thu leh hlaa ṭhangtharte hun kawl a lo eng a. Ani kha he ramin khawlthluaknei hmanga hna kan thawh ve tirh phat a, Zofate tana tuikeplung a rawn vawrh chhuaha chu a ni. Kan Zo literature tan hian "Hriakthiha" chu a ni a, amah a vul rualin kan thu leh hla pawh a vul tel a ni.

Thil a chik a, a chip peih a. Chutih rualin rilru zau tak a pu tel a. A ngaihdan huai taka a sawi rualin, insumkar hun a hre tel ṭhin a. Mi han huat vutukna te, han er leh sitna ang chi te, han hnehlak tum hrim hrimna ang chi te kha a chhungrilah a bun nghet ngai lo niin a hriat a. A hma lawka kan thu leh hla thlavang hauha a tim neka te pawh kha nui huah huah chungin a chawisang thei leh mai a. Mi dinhmun leh an nunina a tawn ni awmte kha a va chhutpui thiam fo va, khati lamah khan a hausa a ni.

Hausak thuhla han sawi takah chuan, Mafaa khan khawvela nihna leh ropuina ang chi hi Kristianna rilru zuk pu kher kher chuang lo pawhin, engah teh chiam a ti hran lo. Dinhmun sang leh eng ilo bawlhlo vel chakna-ina a zar buai loh mihring a ni a. Thu leh hla kha a pianna a ni a, chutah chuan a seilian a, chu bawk chu thihpui leh mai a duhtawk a, thil danga han inhambuai berh kual kha a ngaihpawimawh lem loh zinga mi a ni. Amah kha "amah" nih mai kha a duhtawk a, eng award leh title vel emaw khan a kawchhunga naute a khawih pha lo.

Khawvel nun suarah a tla ve fo va; kawng ralṭi leh bumboh a zawh ve fo va; dam aia thih a thlan ve zawk chang ni pawh a tam ang. Lunglenna thlarau thawk na zetin a nuai fo va; zan ang maiin khawharna-in a riahchilh chang a tam a. A chhungrilah indona a chhuak ve fo ang a, meipui thelhmih a tul chang te, mittui nena indawmkun a ṭul chang te pawh a tawng tam ve ang. Chu'ng nun ṭiṭoh karah chuan natna-in dim lo baksaka an hrawm nek chang lah a tam. A chang phei chuan mipui hun pawimawhah damdawi hmawm chung leh inralring ru reng chunga a tel ve tum pawh a awm ṭhin. Mahse chu'ng Mafaa nunkawng birute chu amah vekin kawlawm hmangin a rawn puang chhuak fo va, a thu leh hla chak atan a hmang ṭangkai a, a thu leh hla lah a hausak phah narawh e! A tawrhna zozaite kha Zofate tan hian hlawknaah min chansak thung a. Amah vuakna vualte chu Zofate thu leh hla tan damna a ni asin!

Mite chuan an nihna leh dinhmun te hi bikrukna'n an hmang ṭhin. Mafaa tan erawh chuan ziakfung hi a hmanraw pawimawh ber a ni a, a thawmhnaw neih ropui ber a ni. Chu chu a tan kulhpui a ni. Thu leh hla khawvelah a nun harsa, lunglen leh natna te chu a bihruksan ṭhin a. Chumi hlawkna erawh chu amah ni lovin Zofate hian kan tel ta thung ṭhin a, Vanin Mafaa min pe hi lawm mai tur kan ni. 

Chawlhna Tuikamah chuan muangin chawl se: nakinah kan la chawlho leh ang a, amaha thu kim lote chu kan la ngaithla leh ang.

"Lei hringnun a hrang lua e,

Hringchan piallei a hram mang e,

Khawvel chhawnin kei mi hem a,

Ka ruang uaiin a vuai zo ta!

Ka tling lo ve, ka tlin lo ve,

Chawlhna Tuikam ka ngai zual thin.

Sel leh rel phur a, vui leh ngui a,

Nguaia ka zuai chang hian,

Pegasus hla leh rimawi hian

Mi chhung khat na'ng che."

- Mafaa Hauhnar -