Mamawh chhánna

Vidarbha, Maharashtra-ah computer engineer Chetan Raut a awm a, chu vai tlangval chuan a hmuh theih hnaivaia kuthnathawktute'n lei rem an rah ve theihna tur a ngaihtuahchhuak a, hmanraw ropui leh tunlai thiamna sang a hmang hran lo - an neih sa, bawng a tawk!

Khawkheng vang te, leiba leh chhan eng eng emaw vangin India rama loneitute intihhlum thu kan hre chamchi a, Chetan-a'n Nagpur-a YCCE-ah computer engineer a zir lai paw'n loneitute intihhlum thu chuan a deng fo va, a na fo a.
Kuthnathawha eizawng chhung­kua aṭanga seilian Chetan-a thisenah chuan khawlthluaknei aiin kuthnathawh a luang nasa zawk a, a pa'n kuthnathawh a sawihnawnpui hle chung pawhin Vidarbha loneitute mangang kawtawp inawkhlum ṭhinte chuan Chetan-a chu ral aṭangin an ko tlat a; loneitute har­satna chuan a bawrh tel ve a. Anmahni pui tur leh an fate chhawmdawl kawnga thawk ṭhin, Vidarbha Youth Organisation pawh college a kal laiin a zawm phah nghe nghe a. Kum 2011-a computer engineering degree a han zawh fel hnuah phei chuan a ṭhiante nen Maharashtra khawthlang lam an fang kual a, kuthnathawktute dinhmun leh an harsatna zirchiangin thla khat vel zet an zin kual a ni.

An vah kualna aṭanga a zirchhuah chu - sum leh hmanraw ṭha nena loneih aiin ran vulh chhawr ṭangkai dan dap a fuh, tih zawng a ni. Chu ngaihtuahna chuan loneitute tana hnaivai leh tlachawpa an hmuh mai theih tur - ran vulh hmanga hlawkna an tel theih beiseiin Mumbai-a TISS (Tata Institute for Social Sciences) ah Social Entrepreneurship programme zir belh leh turin a nawt lut a. An zirna vangin hmun hrang hrangah an zin kual a, amah ang bawka kuthnathawka seiliante tan a mit a l>n zel a, a beng leh hnar verhtu pawh loneitute tana tlachhawp hmanrua a ni zel.

Hmanlai aṭangin India ramah bawng vulh a lar a. Bawng chu sakhaw ṭhenkhat tan 'ran thiang' a nih avangin in tinin kawl an duh a. Chu bawng aṭang chuan bawnghnute an hmu a, leiṭha an dawng a, a ek khawrovin mei an chhem a, lei an let bawk a. Ar leh kel te chu chhawrnahawm ve viau bawk mah se, bawng bawkin a pui nasa tih Chetan chuan a han ngaihtuah vang vang a, loneitute harsatna hrang hrang chu bawngin a chinfelsak thei tih a ngaihtuahchhuah hnuin "cowism" a vawrhchhuak ta a, hmanlai ang bawkin bawnga innghat eizawnna chu a vawrh lar belh leh ta a ni.

Mihring chanchin tluk bawka rei tawh, damdawi bawlhlo tel lohna 'organic agriculture' chu Chetan-a chuan a han ching ṭan a. A tirah chuan lungrualpui tur a hmu meuh lo. Amahin a han bei hmasa ngat ngat a, bawng ek leh zun hmangin thlai a chawm a. A beihna chuan rah a chhuah nghal lawk lo. A unau (cousin) pakhat leh loneitu pahnih te nen mi zawh loh kawng an zawh ṭauh ṭauh a, zawi zawiin Chetan-a suangtuahna chuan rah a rawn chhuah a, ṭawngka mai ni lo, a taka loneitute a zirtirna chu mit ngeiin a hriatthiam theih turin a rah hmuh tur a awm ta zel si a, loneitute'n an zui ve ta sup sup mai a ni.

Chetan-a hian bawng thlahpawlh (hybrid) aiin hmanlai ata tawh Siamtu'n an chettlatna biala chawr ve tur r>nga a lo din tawh, an tual bawngho ṭhat zawknate a hmuhchhuah belh zel a: bawnghnute a hrisel zawk a, natna lakah an him zawk a, enkawl an awlsam a, an vahvelna lam thlengin buaipui an nuam zawk tih a hre chhawm ta zel a. Bawng a vulh tirh lamahte chuan Chetan hian ngaihsan a hlawh lo nasa mai a. Bawnghnute sema zingkara a thawh chhuah ṭhin laite chuan fiamthu thawhna'n an lo hmang fo a. Engineer zir zo tawhina bawnghnute a han sem leh ta zawk tlat si chu - nuihzat leh nuihsawh a hlawh a ni.

Mahse tunah chuan nuihsawh rual a ni tawh lo. Tual bawng pakhat hi chhungkaw pakhat tan a hlawk t^wk tih a hria a, "One cow, one farmer" a aupui mek zel a, kum 2014 pawh khan Global Indian Entrepreneur Contest-ah a "Cowism" chuan lawmman pakhatna a hui a, DBS bank-in thawhpuiah an sawm fel nghal der a ni. Mizoramah pawh kuthnathawktu veitu hi kan mihring ngah pawl tak a ni ta ve ang. Ṭhenkhat hi chuan buaipui tak t>-in an buaipui. Mahse kuthnathawktute kan buaipui dana hi a 'key' a han inang lo hlawm ṭhin khawpah! Hrawk b^wk chung lam leh kawchhung lam aṭanga 'veitu' hi chu an hrang nalh mai a, "kawchhunga kuthnathawktu tla" chin hi chu kut thliaka chhiar tham lek emaw an ni maithei.

A tam...Nula pahnih ka hria a. Pakhat zawk chuan aieng chingtute a kal chilh a, an rualin a thawk a, tih dan hmang ṭha zawk leh an hlawk theih dan tur te a hrilh pah zel a, thil dang zawng aiin aieng chu an chakna hn^rah a hmantir thei a. Nula pakhat dang erawh chuan Aizawl leh phai lam khawpuiah kuthnathawktute tana beiin, sum haichhuah kawngah a ramṭang a, kuthnathawktute hamṭhatna tura sawrkar sum lo tian tawh sate a chhar khawm a, chu erawh chuan kuthnathawktute hnen a thleng tam lem lo ni awm a ni! 

Kuthnathawktute hian an mamawh chu sum a ni. Mahse sum aia an mamawh chhanna hmasa chu an zinga tel ve a, an bula thawk a, a tlachawp zela an mamawh hrilh a, kaihruai a, thawhpuitu tur a ni. Chuti ang mi chu he kan lenna Zoram zauvah hian sava v^ng tak an ni lawi si! 

Project te, programme leh eng ilo duan vak vak ai hi chuan "kaw­chhunga kuthnathawktu tla" mihring hi neih kan mamawh zawk daih mai!