Guest writer
Lalzarmawia
Bihchianna: "Thleng zovang maw, ka di runah"
A khuhhawnna: Ngaihruatna-ina a tak puitlin tura a nawr chhuah; chumi thawh hmahruai atana ngam leh ngam lova lehkhathawn han 'fly' chhuah chu, kulh ropui tak beih tum ang mai a ni a, lehkhathawn ziah tum lai ang bawkin, a let leh nghah chhung ringawt paw'n thinlung hi buklung rit taka khai ang maiin a inth>n ru nawlh nawlh reng a, khawchhunga rinhlelhna leh beiseina insual thawm chu tawrh tham tak a ni an ti.
Lehkha inthawn chu sawi loh, kum 163 hnua hman kum lawk (2013) a India rama thirhrui inthawnna (telegram) a han tawp tate khan engemawti tak hian mi khawih reuh a, ka lung hi a'n tileng ngawt pek a! Thing leh mau innawhna, vaihmit> leh thosi karah te, tlang leh ruam, phai leh zawlah te hian lehkhathawn leh thirhrui te chu vawi eng zah tak lo thlawk kual vel tawh ang maw? Chumi azarah chuan nui ri leh ṭap ri te hi hriat phak tawh si lohin boruakahte hian a la thangkhawk rawi rawi mai awm asin.
Hmangaihna ṭobul leh ṭhuthmun te, a fukthleng leh fuke te chu chhui rual a ni lo. Hmuh theih loha phuar bettu-ina mihring a sawp dan leh ze hrang hranga a ṭhoh et ut dan te hi mihring thawnthu tilunglenthlaktu leh tingaihnawmtu a lo ni tawh ṭhin a, mihring inpuanchhuahna'n leh inpawhtawnna'na lehkhathawn hna thawh ropuiziate hi khawvel hawiher inthlak danglam zelin a hriatpui reng ta lo a, a pamhmai ka ti ve ṭhin ngawt mai.
Mitmei leh ngaihmelh te, hawiher leh thumal hnih khat thlengina awmzia nei ta riaua hriatna leh ngaihruatna tinreng nena belhkhawm hnua ngam leh ngam lova miin lehkhathawn a han ziak tur boruak rih rukzia leh beiseina sanzia chu <-a min ko ve-tu ṭhenkhat hi chuan an suangtuah thiam kherin ka ring lo. Mahni suangtuahna ringawt pawh zahpui ṭhelh ṭhelh chungin tuemaw chuan hmanah khan lehkhathawn ziah a rilruk a. A kutziakte chu a sit thar rum rum a, inthup chunga a inpuanna lehkha chu lehkha thianghlim, lehkha serh hran a nih avangin a dawngtu-in a lo tlangzarh mai mai ang tih hlauhna nen, a beisei ang chhan letna a dawng lo ang tih hlauhna nen mutbu a luah ang a, khawlai a leng ang a, hna a thawhpui ang a, helhkam nei ru ranin a ni, a nuih ṭhin dawn ni!
Lehkhathawn lo dawngtu lam chan erawh a v^wng ṭha! Thutlukna a lo siam tawhsa emaw thutlukna siamchawp ngaiah pawh ni se, a dawngtu tan nawmsamloh phahna tham khawpa engto tur a awm ve tlat lo a. Hlut lam thu-ah erawh chuan tehfung khaina chi rual a ni lo.
Tuteemaw chuan an lehkhathawn dawn chu ualau leh pawlawh taka leklam mai mai an phal lo. Lukham hnuaia dah ngawt pawh a him tawk lova ngaihna a lian em em a, lehkhathawn chhiarna hmun pawh thlan uluk ve f> a ngai. Khumlaizawla mu chung a, kut khur loh chauh chauha lalṭin >ng hnuaia chhiar nuap nuap te; mi reh lai chuha mei >ng chhim a, chhip lum p<rh khawpa chhiar te; daikalna leh ramhnuaia tlanpui a ngaih chang te pawh a awm ang.
Khaw hmun leh khual khuaa puarak leh palai ṭha ber chu lehkhathawn a ni miau a, chu chuan an lunglen a hnem a, an khawhar a tizual a, lungmuangin a awmtir thei lo va, suangtuahna a vahkualtir zut zut a, beisei tawh loh hnu-a lehkhathawn dawn hlimawm turzia leh beisei ngam loh hlen beidawnthlak turzia chu a taka chan ngawt loh chuan a fiah lo ang.
A hratkhawkheng zualina Culcatta an thlen ve pheuh pheuh laia kan Zoram khaw hrang hrang tana bial a zim turzia chu ka ngaihtuah ṭhin. An kawmthlangte chu thing leh mau; hawi vel se ngawpui leh buh chhun duhdah ang maia tlang inchhawng thuah zut te; van sanga chhum inkhawh kham ruak te'na khawhar taka a chhuk bihna hmunah khan lunglenpui tur hi a tam ngiang hian ka ring ṭhin. Tlai ni tlak dawna riahbuk sual mek sava chiar noh nohte chuan thinlungah mite hriatthiam ve loh rimawi an chhuah fo ang a, kawtchhuaha se nufa inzuite chuan ngaihbel tur nun an sawi tel tlat hian a hriat ang a, thliina thing hnah a chhem rik seng sengte chuan eng thu emaw hrilh tlatin an hria ang. Nia, kawmthlang kawlthei kung bula hman zan hun tawit>-a an thawnthu hnutchhiah t^kte khan chhungril lamah engti ang takin lunglen chu chhem fawn ang maw?
Suangtuahna-in in ropui an din a, suangtuahna v>kin khaw piah tlang an thlawh khum a, luipui an dai kai a, mual tina kawngte chu an zawh kual kawi a. Ralkhat piah piah letliama tlang lo lang paw reih piah ramte chu mitthla-in an fang fo ang a, thla eng hnuaiah ṭingṭang leh hla-in a sakchhuahpui zawh loh nun an kurpui fo ang a, chhun pachanga her^wt ri chenin an khawhar tizualtu leh mitthlaa thil tin tam an hmuh kal zut zutna tham a tling ang. Chu'ng hunah chuan hla awmsa-in a daih loh chang a tam ang a, thu hi sawichhuaha fiah zo lo a va tam dawn rua em!
Inbiakpawhna leh inkalpawhna a la harsa miau a, kawngka kik thawmah lehkhathawn kengtu hmel hmuh inbeiseina a lian ang a... Hla deuh tak aṭanga naupang rawn tlan phei nal nal chuan lehkhathawn rawn h<m tak ang maw? Khualpang zin hnen aṭanga lehkhathawn zawr tawh lam tal beiseia kawtchhuah thlir ta vawng vawngte eng zat tak awm ang maw? D^kpu hmelte pawh hmuh hlan a nghahhlelhawm ṭhin turzia chu!
Chu'ng lehkhathawnte chuan nupaa insiam ta leh insiam zui ta chuang lo a hring ṭeuh ngei ang a... inṭhian zui ta leh inelsen zui tate pawh... Mahse, chuti ang nun lo luah tawhtute chuan he kan khawvel hi an la chen mek lai leh, an thlahte khawvelah nunhlui ram an fan ve mek laiin inbiakpawhna leh inkalpawhna kawngte chuan min rawn chhun ta chek chuk a, lunglente chu mi rualpawl lo chanah a tla dawn ta lek lek ni-te hian a hriat ta rum rum mai.
Khaw kar kawnga zan tam riah ngai ṭhinah tuibur hmuam dak chhung lekin ṭhangtharte chu an lim liam puat puat tawh a. 'By Kuttum Post' zan tam nghah ngaite chu sana-in 'chek' a tih rualin a thleng ta zut zut a, thla eng kulh ṭhinte pawh sawrkar meichherin a hliah bo zo ta!
Suangtuahna din a, hlimthla leh a tak-ram hlutna pholanga thu leh hla ṭha a lo chhuah ṭhinna mualah chuan tower-te a ding ta thliah thluah a, chumi rual chuan dawhtheih lohnate leh thinramnate pawh mihring thinlungah a rawn inbun belh thur thur a, 'hisap' kan tih ang chi tam tak hi chu khawl leh kut a insik rualin a bo ta duak emaw tih hial tur a ni ta fo mai. Chhelna leh inpumkhatna te pawh hi ngaihtuahawm ther ther tak a ni ta fo mai.
Pindan chhungril ṭhuthmun aṭanga hmeh khepa hmuh theih leh biak theih a lo lan zut zut theih tawh chinah chuan ngaihtuah veng vengna thlarau thianghlim zet mai ang chite a bo zo va, 'kal puat' leh 'biak puat' theiha remchanna hrang hrang a ther fup tawh chinah chuan suangtuahna leh lunglenna te chu ṭiau lo thei a ni lo. Mahse he awlsamna khawvelah hian nun lemchan thlengin a samkhai ve ta zel mai si a, nun hi a va tihahthlak lawi si em!
Engkim mai, saruak leh inhawngsa veka a lanna hun hi thil chhenfakawm a lo ni ber ang em? Awlsamna hian awlth^wnna khawlo a ken tel ve bawk si avangin ni khat han nghah leh deuh det te, pen khat han tawlh hma leh deuh det te hi ṭhangtharte khawvelah chuan a harsa ta ngang mai ni hian a lang a. Zawhna chu chhanna-in zui nghal var var tura ngaihna a len tak em avang te, mihringin ama siam ngei - khawl a 'biak' tak tlat avang te hian mihringa ze ropui leh duhawm te chu phuarin a awm mek a, khawl leh pawisa te'na ro an rel map map tawh chinah chuan, a tam zawk nunah chuan a sapṭawng takin 'creativity' a chhe salh salh ta chu a nih awm hi maw! Chu achhapah, mahni invohna (individualism) a lian tual tual a, khawsak phungah hmasawn ta tial tiala kan inngaih lai hian nunhonaah hian tlakchham kan neih belh ta tial tial nite hian a lang thung a; he kan chenhona kawngah hian lehkhathawn hun laite kha ral thlir ngawt paw'n hringnun atan hian a duhawm zawk ta riai riai hian zuk hria ia!
Albert Einstein khan engtin nge a lo ti e, an tih kha - "Technology-in hringnun a thunun hun tur hi ka hlauha chu a ni. Leilung hian chhuanthar bengtlalote chauh a kawl tawh dawn chu a ni mai si a."
Ka pu Einstein, i thlir ram 'thim' chu kan chuangkai ve mek ta te hi a lo ni reng ang tih kan va hlau lawi si ve le...!