Chhim mi chak

A khuhhawnna: Nung a, dam a, thaw ve satliah ngawt tura duan ni lo ta chu, mihring chanchina thawnthu ngaihnawm ber pawl chu mi chakte nunkhua leh an huvang te hi a ni ve ang. Hnam tinin kan chanchinah thu inṭawm kan lo nei a nih ngai chuan - mi chak te, mi huaisen te, hmangaihna thawnthu te a nih ka ring. Kan awih chin leh chin loh lam aṭanga teha han thlit fim thar leh vel ai chuan kha'ng hun liam taa "mi huai" mual liam tate kha a eng hnam pawh hian kan hlut ka ring a, zahna chibai em buk thar leh ta lo pawh ni i la, ngaihsan zawng kan ngaisang tl^ng a ni lo'm ni! Chu'ng mite chu khawvel leh a chhunga mihringte'na kan "mamawh" an tling miau mai si a.

Kum za tam liam tawhah, khawl hmanga hmasawnna (Industrial Revolution) lo irh chhuah hma emaw a hnu lamah emaw pawh ni se, a hlutna chuai thei chuang lo - mihring leh a khawvela la nung fo leh ngaihsan la hlawh ta cheu zela chu - mi chak leh mi huaisen te chanchin a la ni. Khawlin mihring suangtuah phak baka hna a thawh mek lai hian mihringin amaha ze pui a chhuah thina hi kan thlir leh fak a la ni reng. A nawlpuiina kan tuipui bik te, kan thlir rawn deuh te, kan sep leh sel t^k te pawh an awm ang. Sen lar anga lang v<tte piah lamah thlir rawn hlawh ve lo-te pawh an awm a. An huaisen leh chak thute erawh chu "kei paw'n ka hmu" ti a, a hmu ve-tu nih ngawt pawh insawitheihna tham khawp mihring erawh chu lang lo ruamah pawh an lo awm leh ṭhin. 

Naupan lai titi lengv^ka kan lo hriat ngai teh chiam loh (kan hriatna hi tun thlengin rualpawl bawk hek lo le!), Khuangthing aṭanga Ngharchhip lama pem ta - Khawsata (M^ngchin), a vanglaia "Mizorama chak ber" tite hiala an lo sawi kha, inbuan leh mihring leh mihring han inchapchar deuh a ṭul ch^nga a tha pui thawh han natzia lamte kha chu lo dahṭha ta i la, ṭum khat, fur laia a ṭhiante nena Tlabung lama an chiseh lam tur, Mat lui lo lian mar cham po mai kara mau p<m nena a ṭhiante lui a k^npui dan kha a namai lo hle. 

A mihringa chu thuhran, an thawmhnaw leh buhfai hralh tur nen ngawt pawh khan tuilian kara mau p<m angah chuan an rit sa nghal khawp a. Kha p<m kha Khawsata khan a han kar vel ta a. Mahse ani meuh pawhin theihpalingkawha a kar chung pawh khan, tuilian chuan a zuam zawng tak ang maiin lui mawng lamah hnahthel ang maiin a len thla vawn vawn mai a. Hla fe chuti anga mu leh mal nei hleithei lova tuilianin a len hnu chuan, tui chunga rawpui zik rawn kuai k<r thla hi a lo awm hlauh mai a. Khawsata chuan rang mangin a'n man chawt a. Theihtawpin a pawt ta a. Rawpui leh amah Khawsata tha chakna han insawr khawmdunah chuan, tuilianin tha a nei thei bik lo: an p<m chu a ding ta ngat ngat mai a. Mahse an vanduai asiamin, a raw pawh bul lam chuan a tlin ta lo va, a bal ta hlawk mai a. Vauva k^i thei ta lo chuan tuilianin a len thla leh ta a ni.

Kawi hnih kawi thum emaw vel an inlen leh hnu chuan ngawpui thing aṭanga hrui lian tak rawn uai thla hi tui chungah chuan a lo inchiah l^ng luau luau a. Khawsata chuan, "Khu khu ka'n man leh ang e, kan k^i thei tawh em em ang," tiin a ṭhiante chu a'n muan a. An mau p<m, nghet taka an phuar khawm chu a'n kuai kau pawp a. Mau karah chuan a kezungpui pakhat chu zuk rawlhin a cheh behtir a. Hrui lo l^ng luau luau chu a'n man chat a. "A'n pawt ta tak tak mai chu..." an ti, amah Khawsata a ṭang bawk, tui tha chak bawk nen, hrui inkhaina thing lianpui mai chu a tliak ang tih hlauhawm khawp hian a ins^wi lawp lawp mai a. Chutah, "Khaih aw..." tih pahin a'n ṭang vak mai a, an p<m chu vaukamah a pawt kai nawlh mai a ni. Pum aṭanga an chhuak, hahchawlh paha an han "in-check" chu, Khawsata'n a ṭanhmun tinghet tura a kezungpui mau a chehtirna lamah chuan, a chung lam vun leh tin te chu a lo inhlawi thla vek mai hi a ni a! A ṭhiante'n tuam an rawt leh, Khawsata chuan, "A na lo ve," a ti mai a. Meivap a bel nawk nawk a, na nei miah lo ang maiin Tlabung lam chu a ṭhiante a panpui ta luah luah mai a ni. 

Ṭum khat leh pawh, an Ngharchhip khaw lalin sial a chhun dawn a. An se chhun tur chu se chal lian tak mai hi a ni a. A tal chhuak a, an man thei lawk lo va. An umna lamah an chhaih kawlh zui leh ta nghal a. A umtute chu a phin a phin ta mai a. A man tumtute zawk chu an tlanchhe leh ham ham ṭhin a. A tihngaihna tak an hre ta mang lo va, Khawsata damsam mang lo, ina a mu chu an va pun ta ngawt mai a. Ani chuan, "Tlangval chuti zozaiin in tih theih loh chu kei hian eng ka ti thei bik dawn em ni le," tiin, tlawm takin a lo chhang a. Amaherawhchu, an manganna chhangin, a'n lo tlawmngaihsak leh ta teh poh a. 

Sial chu a hnung lamah a veh then then a, a ke pakhatah a'n man lawk a, a'n elh zui ngheng mai a, an se chal lian chu engmah ti thei lovin a awp ta rup mai a ni, an ti. Khawsata hi palian, s^ng leh san ṭha zet mai, a sir zawnga en pawha taksa chhah dan inang vek nia sawi a ni. Hmanlai mi chakte chin fo angin, Ngharchhip leh Cherhlun inkar kawnga 'Alhranga lung zawl' an tihah chuan a lungchawi (chawilung) a dah a. Lungphun pian ang deuh, sei p>t p<t, a hmawr lehlam arh deuh hi a ni awm e. A lianin a rit hle n^ a, amah Khawsata chuan awlsam deuh hian a duh chen chen a her velpui thei a ni awm e. 

He Khawsata lungchawi hi tun hnu hi chuan a bung tawh a. A bung te zawk lam hmuh tur la awm ringawta pawh hi a la ritin, chak inti nazawngin an la chawi kang zo ta chuang lo va. A te lam hmuh tur la awm hi a sei zawng feet li, a len zawng teh kualin feet hnih leh inches 11 a la tling a ni. Khawsata hi kum 1945 khan kum 60 mi niin Ngharchhipah a boral. Thingsai khuaa Fanai tlang chhuak zinga lian bera an sawi, Sawndama pawh kha, a hnungzui ṭhintu Pu Thangruma chuan, a banbul patling sum thum; a malpui sum nga niin a sawi a. Palian leh hrawl zet mai, feet ruk chuang nia ngaih a ni.

Hmanlai chuan dawi thiltihtheihna an hlauh avangin mi aia chungchuan leh < an nihna pawh an tilang ngam lo fo va, chuti ang chu Sawndama pawh a ni. Mahse mi chak chuan a chakna leh theihna thahrui a ṭhut hlum mai mai thei chuang lo - inthup sen zawng a har ang.

Vawi khat, Tuiphai luia ngawi an dawh ṭumin, ngawi tlangpui atan Zathu thing, uipum tia el awl, sei zet mai hi an la a. An thing lak chu maupui karah a nih avangin han zawn vel a rem si lo va. "Kan ngawi dawh hi kan hlawhtlin hlauh chuan chanvo hranpa i nei dawn nia," tiin Sawndama chu an puttir a. Maupui hmunah chuan a han t^l ta a le... A thing put bul lam chu maupui karah bahlah eih lovin a hawlh kal zer zer mai a, a ler lam chuan a hnung lama maupui dingte chu a vaw puak pawp pawp mai a. Ani lah chu a kal pangngaiin a kal hmiah hmiah mai a, awlsam t>-in maupui hmun aṭang chuan a pu chhuak thuai mai an ti.

Paawh khuaa an awm laiin, ṭum khat chu tlangvalhovin thlan an lai a. Thuk tak an lai tawh tihah chuan a mawngah lung sakhat, chang deuh mai, lian zet mai hi a lo awm ta tlat mai a. An la chhuak thei si lo va, thlan dang lai turin khua a tlai zo dawn bawk si a, mitthi ina leng lai Sawndama chu an pun ta nge nge a.

Sawndama chu puan chauh vengin a lo chhuak a. "Heti zat tlangvalin in zawh loh chu kei tehlul hian ka zo bik dawn em ni," tih pahin thlan ko aṭang chuan lung chu a zuk bih duk duk a, an ti. Thlanah chuan a lut thla ṭuih ṭuih a, lung chu a'n her rem vel a. Chutah, "Thlan ko hnaiah khan lo awm suh u," a'n ti t> t> a, lung chu a chawi kang nawlh a, zo deuh mai hian thlan ko aṭanga hla fe-ah a vawrh chhuak lawp mai a ni.

Ṭum khat pawh, zawlbuk ban tur Zophei ngaw-ah an hem a. Tlangval ṭhenkhat chu kawngsir daihlim hnuaiah fiamthu nen an ri ham ham reng a. Sawndama chuan a ngaithei lo ta deuh a ni ang, "Tlangvalho khan hei hi lo ek teh u," tih pahin kawng thlang lam aṭangin Thingse phel pakhat hi a rawn khawh chhuak zawt mai a. An lo ek phel a, zawlbuk ban pathumah an chhuah e, an ti.

Muallianpui khaw Paṭenga pawh kha a lianin a chak ngiang zawng a ni ang, an khaw sepui raipuar, no nei ṭep tawh pakhat chu ṭum khat a chin an hre ta lo va. Zankhuaa an zawn hnuin, a neitupa chuan a tukah chuan khawtlang a pun ta ngawt mai a. An zawng beidawng, hmun pakhata an lo bial khawm mek laiin Paṭenga chu an sepui bo zawn mek phur chung chuan a lo lang hlawl mai a. Chu sepui raipuar chu khamah chesualin, a ke a ti-na a, a kal thei lo hi a lo ni a. A zawngtute ṭhut khawmna aṭanga lo fing hnih vel zet tura hla aṭangin Paṭenga chuan hruikhauvin a rawn phur thleng a lo ni! 

Paṭenga-te khua, Muallianpuiah hian khawlaiah lung lian mum pel pul, a len zawng teh kuala inches 57; a san zawng inches 45 lai a awm a. Chu chu Paṭenga'n khua aṭanga km hnih leh a chanve vela hla, Lungkhuang lui aṭanga a ah-a a ah haw ngat a ni!

Khawhri khuaa Saichhinga Fanai pawh kha, an kawtah phulraw kuai a phun dawn a. A khur tur a cho zo chu, tho chhuak leh tawh chuang lovin, tlangval pahnih zawn tawk vela rit leh sei - raw tlawn chu ṭhu chungin a bul lamah a la, a lek kang a, a phun mai a. A in chhunkalhna tura a raw lak pawh, a ler zuih tawp thleng raka seiin a sat a. Chuti anga raw sei pum sawm pu chung chuan sakhi chal a la ak haw tel thei e, an tih chu maw le!

Chhim bial pumpuia Lunglei bawrhsapin inelna chi hrang hrang a buatsaih ṭuma inbuana champion Lianbika, Khawhri khaw chanchin ngaihnawm takte pawh a la awm a. Ani kha chak vanga lawmman chi hrang hrang lo hui tawh, kum 70 a kai hnu pawha a awmbawr inches 46 la tling kha a ni. 

Bualpui 'H' pasalṭha, mi chak leh thluak ṭha Kapchhunga chanchinte pawh sawi tur a la awm a. Mahse khang chhim mi chakte chanchin ngaihnawm tak takte kha hetah hian tar lan kim sen a ni lo va, chhim zaikung ṭhenkhatte chanchin leh thu sepsel ngaihnawm dangte nena fun khawmna "Sul Hlui Ri Mawi" lehkhabu, Zonunmawia ziahah a kimchang zawk chu beisei tur a awm. A hlutna nena teha man tlawm t>, cheng 120 man chauh a ni.