Hmangaihna ni miau hek!

A khuhhawnna: Hmuh phak chin leh hmuh theih loh van­theng­reng ram thleng thlenga khuap veltu hmangaihna hi eng tehfung nena khai chi nge ni ang a? A lakah eng dan nge lek chi ni ang a, a chhutchhuahna turin eng hriatthiamna thuk leh ril nge kan dawh a ngaih tak ang ni? 

Ramri kham rual a ni lo ve!
Khawvela hmangaihna thawnthu lungkuai leh hmingthang 'Romeo & Juliet' chu kohhran rawngbawltute'n cheh ve fo lo mah se, an thinlungah chutiang hmangaihna thuk chu nghet takin a inphum tho ang a, ṭhenkhat thinlung erawh chuan mi dangte thinlung chu a hmu 'sala' nghal hlur mai bawk si!

Chu hmangaihna chu chhuanlam mai nge a tak ram? Mihringah chuan hmel leh pianzia chu 'mark' kengtu ber ni mai awm tak a nih rualin, chutiang mite chu a 'fail' ngun pawl tak an ni ve thei tho a; en thuak leh belh ngial pawha fakna thar han phuhchhuah khumna tur awm lo-te pawh hi 'full mark' hmu ta pawp pawpte pawh an awm ve leh tho a! A mak a ni - nia, hmangaihna chu 'hmangaihna' ni miau hek! 

Hrangchhuana leh Chawngmawii hnu lamah, Laltheri leh Lianchhiar te pian hma leh pian hnu hian hmangaihna hian thu a va sawi ngun mawlh mawlh em! Kumin kum tir lam pawh khan vairam lamah chuan, chhim lam Kerala-ah hmangaih thu mak, sawi nin theih loh chu a thleng leh ta poh a nih kha. Ṭhenkhat tan chuan thu rapthlak a tling ang a, ṭhenkhat tan chuan thu ropui a ni thung ang. 

Nia "Tualthattu leh Nun (sakhaw rawngbawltu) inhmangaihna kawng chu chhuk leh chhovin a bawm ve ngei ang a, pangpar huan chanchin ni ngawt lovin, lung leh hling hmun chanchin te pawh an inhmangaihna thawnthu-ah chuan a chuang chikim ve biai dawn a ni tih i ring thiam ve nghal mai ang.

Thawmhnaw leh tisa phena mî hmuh loh hmu ve-tu Sister Beatrice-i thuam chu ha-in, a ngaihtuahna leh thinlung chu ni hnih khat chauh tal pawh han ṭawm ve chhin la, chutih hunah chuan nun leh nihna ringawt hi tehfung ber a ni lo tih a chiang nawn maithei. 

Kum 1995 khan Sister Beatrice-i hian a Pathian biakna lehkhabu t> han fun mai nan ni tin chanchinbu pakhat chu a'n ban a. Chu chan­chinbu-ah chuan mi pakhat thlalak a chuang a, chu mi chu nurse a thah avanga damchhung t^ng tura a chungthu an rela chu a ni a, chu mi chu a dam­chhung nun thlak danglamtirtu a ni ta bawk. 

Chanchinbu chuangtlai mai mai tawh tur, eng ilo fun nana hman mai mai tawh tur zinga a nun kuai her nasa bertu tur chu Sister Beatrice-i chuan a tawng ta miau a. Tualthattu thlalak leh a chanchin chu a 'prayer book' a khup rualin a mitthlaah a lo lang ta ziah a, a hriat loh karin a nunah thu tam a sawi ta si a ni. 

Chu tualthattu chu Melvin Paduva a ni. Mumbai-a puantahna hmunah a inhlawh ṭhin a, hotu tenau chu a ni ve awm e. Kum 1994 December ni 22 khan, chutih lai chuan kum 22 mi a ni a. Chumi ni chuan Mumbai aṭanga Kochi bul Thrippunithara lam pan r>lah a chuang a. Paduva hi kum 1993 khan textile management-ah diploma a zo va, economics-ah graduate a ni tel bawk. 

Mumbai-a a thawh hnu-a Kerala-a a haw vawi hnihna tur chiah a ni a. A chuanna r>lah hian nurse kum 23 mi Celinamma a chuang ve a. Ani pawh hi Paduva ang bawka Mumbai-a hna thawk, Manimala (Kottayam) lam chhuak a ni. A thawhpui Remol K John nen r>lah chuan an tel ve a. December ni 24 zinga r>lin Ernakulam a chhuahsan hnu lawkah Celinamma chu inthiar tura pindana a luh hnuin, a hnunga mite'n thiin an hmu zui ta mai a. A tuk leh lawkah Paduva chu nurse rekhluma puhin an thlung fel zui nghal ta bawk a ni.

Kum khat dawn hnuah, kum 1995 August ni 10 khan Paduva chu nurse Celinamma thattu-ah puhthluk fel a ni a, damchhung lung-in t^ng tura a chungthu rel a ni nghal ta bawk. Kottayam sub-jail aṭangin Viyyur central jail, Thissur-ah sawn a ni a, a laka rorelnaah Paduva chu a ngawi mai a. Ngawih chhan erawh a nei - sum a nei lo. 

"Ka chunga vanduaina lo thleng hi ka pawm a, ka laka rorelna hi ka pawm mai a ngai a ni. Ka dikna chanvo chuh turin theihna ka nei lo," tih chu a chhungte'n court-a kal leh tura an nawr ch^ng pawha a chh^nna a ni.

Lehkhathawn
Lung-ina damchhung hun ṭha hmang liam tura nun a hman mek lai chuan, ni khat chu Paduva chuan lehkhathawn danglam a dawng teh mial a. Chumi ni chu December 16, 1995 a ni. Lehkha thawntu pawh Sister Beatrice a ni a, a beisei loh lam mi a ni. Chu sakhaw rawngbawltu chu Kochi lam mi, Melvin Paduva, Central Prison, Viyyur-a cheng a ni a. 

Sister Beatrice hian kum 1992 khan rawngbawltu hmeichhe inzawmna Congregation of Teresian Carmelites-ah a tel a, Kochi-a kohhran damdawi-inah hunpuma thawk turin a inhlan a ni. Khatia Paduva thiamlohchantir thu leh a thlalak a hmuh khan Paduva chanah a inchan a, Paduva thiam lohna ^wm r>ng a hmuh ve loh thu a sawi a. "Lung-in aṭang pawhin a chhuak ngei tur a ni," a ti. 

Paduva hnena lehkha a thawnah chuan 'ka fapa' tiin Paduva chu a ko va, Krismas chibai bukna leh Bible ch^ng ṭhenkhat a thawn tel bakah, a sualna sim a, a pathian hnena ṭawngṭai turin a chah bawk. Mahse he Sister Beatrice-i lehkhathawn hmasa ber hi Paduva chuan a thehthang ta mai mai chauh a. 

Mahse Paduva nu chuan Sister Beatrice-i lehkha chu a lo ngaipawimawh ngiang mai a, a ngaihtuahna-te chu tu hnen emaw tala hrilh tura a ngen hnuin Paduva chuan Sister Beatrice-i pawh chu a chh^nglet ve ta nghal a. Mahse a ziak 'thlum' lem lo. A nun a hmang liam mek a, mi dangte chu kawng dik aṭanga p>ng ngai lo turin, chumi ngawt zirtir ṭhin tur chuan Sister Beatrice-i chu a ngen a ni. 

Mahse Sister Beatrice-i chuan Paduva nun chu a hriatthiampui tlat a, lehkha thawn a ṭhulh chuang lo va, thurawn leh thu ngaihnawm te, thu leh hla leh sakhaw lam chungchangte a lehkhaah chuan a telh zel a. Chutianga beidawng lova lehkhaa a den tak fo hnu chuan Paduva nen chuan pangngaiin an inkawm thei ta a ni. 

Mihring zinkawng leh poltics zinkawng te nen lama lehkha hmanga an inkawm hnu-a Paduva-a'n Sister Beatrice-i ṭawngkam a theihnghilh theih loh chu: "Thlasikah thinghnahte an lo tla kawlh a; mahse hnah thar chhuang leh thei tawh ngai lo turah ngai suh. Hunbi inthlak an nang a, nipui chu a lo thaw leh thuai dawn si a." 

Vawi 1-in vawi tam a hril
Kum khat chuang lehkha hmanga an inkawm hnuin, kum 1997 March thla khan a vawi khat nan Paduva pawh ni 10 chhung chhuah lailawkna hun siamsak a ni a. Chutah chuan lehkha chauh ni lovin, a takin Sister Beatrice-i nen chuan an intawng thei ta a ni. 

Paduva chu Sister Beatrice-i thawhna damdawi-ina, Kochi lam panin a thawk chhuak nghal a. Mahse a mi hmuh duh nen chuan an intawng nghal mai lo. Sister Beatrice hmu tur chuan damdawi-in chhung chu a'n fang kual a, nakinah chuan nun pakhat chu a bepawp ta - 

"Sister Beatrice a hmuh theih em?" 
Amah ngei chu a ni - Sister Beatrice chu!

A tum ang leh rinlawk dan angin Paduva chuan Sister Beatrice chu a hmu ta hlek lo. Nu-chang ve tawh tak anga hmuh a tum laiin, Sister Beatrice chu nula naupang tak, mitmeng nalh zet mai hi a lo ni a, a tum loh luatah, zah lamah a kal ta zaw mah a! 

Mahse a pawi bik lo ve. Sister Beatrice-i paw'n lung-in t^ng na na na chu, film-a misual chal-hr>ng, misualte thlahtu ang hrima hmuh a tum ve tho va, Paduva taksa derdep ve tak si chuan a barakhaih ve tho mai. Pindanah rei an inkawm lo. Paduva chuan rilru danglam a pu nghal a, Sister Beatrice-i chu lehkha thawn tawh ngai reng reng lo tura chahin, a rang lamin a chhuahsan ta a ni. 

Mahse, an vawi khat intawnna chuan suang­tuahna ṭhawngaleivir-ah a hruai lutdun ta tho va, a tuk lama Paduva nu, Veroni William-i'n inhmuh lehna remchang a dappui leh ṭum chuan sawi tur an haihchham zo va, hriatlawk loh hmangaihna livirah chuan an pil ta a ni. 

Kawppui nei lo tura sakhaw rawngbawlnaa lo inpumhlan tawh, Sister Beatrice-i chuan Paduva nena an intawn vawi hnihna leh an chungchang thu chu an kohhran hruaitute hnenah thlenin, a rawngbawlna aṭanga chawlh a dil a. Mahse Paduva pawh a t^nna Viyyur lama a kir leh hnuin Sister Beatrice nena an inhmangaihna rawn mawm chhuak mek chu kohhran lamin a hnawl tak avangin jail hotute paw'n an inkar thu chu chhu chat turin Paduva chu an r^wn zui ve ta a - misual ṭangrang leh rawngbawltu tan inchibai piah lama inkutsuih chu tih sa lohah an ngai a nih ber chu!

Paduva nena an han awm hrang leh ta chu, Sister Beatrice-i pawh inngaihtuahna hun thawl pek zui a ni a. Pathianni zing inkhawma zaipawla a'n tel vete chuan a nun leh kohhran chu inṭhen thei a ni lo tih a hria. Mahse a nun-in mi pakhat a hmu ta tlat si a, "Pathian chuan ka ṭawngṭaina a ngaithla a, a ruahmanna chu a lanchhuahtir mai ang tih ka hria. A ruahmanna chu a engtizawng paw'n a takin a chang dawn si a," tih chu a innghahna a ni ta ngawt mai a ni. 
Inngaihtuahna hun dang siamsak a nih hnuah leh, damdawi-in danga sawn a nih hnuah pawh Paduva lakah 'mi hrang' ni theia a lan tak loh avangin Sister Beatrice-i chuan kohhran lam ngaichang zui ta bik lovin, kum 1997 June ni 3 khan Thrippunithara-a Paduva-a nu Veroni nen telephone-a an inbiak hnuin ukil an hmudun ta a.

Advocate hmaah Beatrice-i chuan Paduva-a nupui ni tawh turin, a sakhaw rawngbawlna 'nun' kawrfual chu a hlip a, hawi kir leh thei a ni ta lo.Paduva chu lung-inah; Beatrice-i chu Paduva-te inah.... Chu chu an nupa nun a ni a, Beatrice-i chuan a sakhaw rawngbawlna hmun aṭangin certificate leh nihliap bak a kawl ta lo va, thlalak hlui leh nunhlui chu phumbo a ni ta.

Beatrice-i leh Paduva inneihna hi kohhranin a la na ber awm asin. Police-te chu hmanruaa hmangin, an inkara lehkhathawn chu 'puarak' atana an duh loh ber berte'n an lo chhiar hmasa ta zel a. Paduva chuan a chenna inah Beatrice-i a lawi fel der tawh tih pawh a hre mai lo! 

Paduva nu bawk a harhchhuak hmasaah a ṭang a. A fapa tana lungina hman tur pawisa a thawn luhnaah Beatrice-i kutziak "I inah ka khawsa ve ta" tih chu a thawn lut tel a, chu thu tawi chuan nupa nun thawnthu sei tak ni tur chu a hriatchhuahtir ve ta chauh a ni. 

Paduva tan damchhung lung-in hun tlingtlak a nghakhlelhawm thar a, chhuah lailawkna (parole) chawlhkar khat lek a neih tur pawh tuk tinin, darkar tinin a chhiar ṭhin. Mahse tuk khat chu, a parole nan ni 60 chauh a awm leh ta tihah, Beatrice-i'n an chenna in a chhuahsan phawt loh chuan lung-in aṭangin a chhuak lailawk thei bik dawn lo tih a'n hre mauh mai pek a! Chumi rual chuan kum 1997 July ni 16-ah Poojappura central jail lamah thawnluh nghal a ni bawk.
Mahse a nu leh Beatrice te'n chutih laia chief minister EK Nayanar hnena ngenna an thehluh hnuin Paduva chu chhuah lailawk phalsak a nih mai bakah, ni 45-in a hun pawhsei zui a ni ta a ni. 

(Kum 1998 April ni 14 khan Paduva-te hi kohhran danin an innei thei ta chauh) Paduva hian parole a neih zauh zauh hnuin kum 2000 January ni 11-ah fapa an hring a, kum 2005-ah fapa dang an hring leh a, hetih lai hian Beatrice-i chu Kochi private damdawi-inah a inhlawh ṭhin. Kum 2012 a lo her chhuah chuan, Paduva paw'n a damchhung lung-in hun, kum 15 a hmang zo va, private firm-ah manager hna a thawk a, Beatrice pawh Malaysia lamah nurse hna a zawm ta. 

Vanglai hun ṭha nuam taka hmang tura a inpuahchah mek laiin Paduva chu nurse thata puhthluk a ni a, a vanglai kum 19 chung lung-inah a hmang ral a. Tunah erawh a tan hun thar a inṭan ve dawn ta chiah a, chu hun thar chu nurse nen bawk a bul an ṭan leh ta a. 

Hmanah, damdawi-ina Sister pakhatin lung-ina mitang pakhat hnena lehkha a thawn fo zinga ṭawngkam mawi kha eng'e ni kha - "Thlasikah thinghnahte an lo tla kawlh a; mahse hnah thar chhuang leh thei tawh ngai lo turah ngai suh. Hunbi inthlak an nang a, nipui chu a lo thaw leh thuai dawn si a."