Guest writer
Lalzarmawia
Ka ṭhian Suu Kyi
A khuhhawnna: Kum 1962-ah sipai chakna hmangin General Ne Win-a'n Burma ramah ro a rel ṭan a. Bâng tura mipuiin nasa taka an nawr hnuin a ban thu a puang a, democracy piang tura ngaih a ni. Mahse mumang ang ruai chauh a la ni a. Burma zalenna sualtu hmingthang an thah tak, General Aung San-a fanu Aung San Suu Kyi chuan a pa hniakhnung zuiin kum 1988 aṭangin Burma mipui a rawn ho chho ve leh a. Kum 1990-ah inthlanpuiah hnehna chang mah se, hren (house arrest) zui a ni. Kum 2010 November thla khan chhuah zalen a ni leh ta chauh a, kum 2015 inthlanpuiah hnehna a chang leh ta. Khawvel thlir rawn Suu Kyi hi khawvelin a hmelhriat hmaa a Japanese ṭhiannu, Noriko Ohtsu-i'na Oxford vela an tualchaiho ṭhin lai chanchin a ziah erawh mi hriat lar loh lam a ni.
Ang San Suu Kyi hi mi huaisen a nihzia khawvelin a hria. Lung-ina a awm chhungin Nobel Peace Prize chawimawina dawng tura thlan a ni a, kum 20 chuang zet Burma rama mipui rorelna duhtute tan maichama mei anga mit ve ngai lo a ni tawh a. Mahse ka tan erawh chuan Aung San Suu Kyi hi nu naran a ni a, nu namailo a ni tel bawk. Kum 35 chuang kal ta khan Oxford zirna inah pasal nei chungin lehkha kan lo zirdun ve tawh a.
Suu Kyi nena kan inhriat tirh lai vel kha chuan a la tleirawlin, a hmel pawh a ṭha hle a. An Kâwl puan 'longyi' kha a bih hnalh ṭhin a. Khatih lai khan kum 29 a tling tawhin, a pasal Michael Aris ai khan kum khatin a upa ang tihte kha rin harsa zawk tak a ni. Michael kha a pa rual ni zawk awm hmel pu a ni a.
Ei siam leh bazara han vahdun vel kha kan hrat hle a. Thil man tlawm hunah lo kha chuan kan duhzawng kan lei pha meuh lo thung. Michael-a'n a research bei tura Tibet rama zin a puahchah laite khan sum lamah an pachhe ve hle a. Ka bulah pawh Suu Kyi-i chuan, "Noriko, pound 10 chiah kan nei tawh! Engtin nge maw kan han tih dawn ni aw?" te pawh a ti hial a. Mahse rem kha a hriain, chawhmeh man tlawm tê tê hmangin zanriah tuihnai takte a siam thei tho a. Christmas pudding-te hi Krismas thlen hma thla rukahte hian a peih fel der tawh ṭhin!
Japan-a kan hawsan hnuin, kum 1985 khan Kyoto University-ah research bei turin a fapa naupang zawk Kim-a nen an rawn khawsa ve a. Chu chu kan inhriat aṭanga kum sawm ral hnu a ni. Kim-a chu kum riat mi a ni ve tawh a. Chawlhkar tawp lamah hian min rawn tlawh zauh zauh a, Lake Biwa lamahte chawlh kan hmangho ṭhin a.
Kumhlui thlah dawn zan a ni a. Japanese temple dar lian 'Joya-no-Kane' an khawn rik bul bulna ṭhin, Buddhist temple lamah kan inchhawp a. Chumi tuk chuan a ni, Suu Kyi-i'n Burma ram a lo ngaih ṭhin turzia ka ngaihtuah ve chauh ni.
Kan awmna aṭang chuan Burmese temple a hla lo va, Suu Kyi-i chuan kal a rawt a. Mahse chawlh (holiday) lai a nih avangin dai kawngkhar chu an lo kalh a. Tichuan hnung lamah kan hêl kual a, in lian lo tê hi kan pan a, chutah chuan Burmese Buddha hi maicham bulah a lo ṭhu a, nelawm tak hian a lo nui sâng a. Sum renchem mi tak mah ni se, chumi ṭum chuan Suu Kyi chuan sum a ren teh vak lo. Chu puithiam chu yen 5000 (India cheng 2700 vel) hi a hlan a, Buddha lim hmaah chuan bawkkhupin a ṭawngṭai a. A rawn tho chhuak a, bawkkhup bawk chuan a ṭawngṭai leh mawlh mawlh a.
Suu Kyi-i nen hian Britain leh Japan ramah kan khawsadun tawh a, Burma leilungah erawh kan la dingdun lo. Britain leh Japan-ah chuan 'ram dang mi' a ni a. Mahse chu Japan ram thingtlanga Burmese Buddha nena an han intawng ta chu, ram dang mah ni se, Suu Kyi-i Burmese thinlung chu a baw hawk hawk ni mai hian ka hria. Burma ram leilungah chauh lo chuan Suu Kyi-i thla chu a muang dawn lo tih ka hrethiamin ka inhria. Ni e, Britain-ah Suu Kyi-i chu nun nuamin a khawsa hlen thei ang em? Hun harsa leh khirh pawh tawng dawn ta se, a ram lovah chuan hlimna tluantling a hmu thei taktak dawn chuang em ni?
Japan rama an cham hun chhung a lo tawp dawn ta. An ni hnuhnung berah chuan min rawn tlawh a. Keini Japanese-hovina hmanlai ata tawha kan chhang ngainat em em 'manju' a rawn paipawn a; thingpui kan in lai mek chuan, "Suu, nang chu ni i la, Burma-ah ka haw daih tawh ang. In ram hian a mamawh che a ni. Tihtur tam tak i nei a ni. I sapṭawng thiam ringawt pawh hi a ṭangkai dawn lutuk..." ka han ti a. Suu Kyi-i chuan hnuai lam a melh a, engmah a sawi lo. Mahse a rilru chu ka hria. Japan-ah hian a pa, General Aung San ngaisangtu Burmese zirlaite'n an tlawhpawh ve reng a. Amah Suu Kyi pawh hi an zahin, amahah beiseina sang tak pawh an nei bâng lo a ni.
Chutichuan, a chhang ei tur rawn ken pawh tem chhin lova kan ṭhut ngawih vang vang hnu chuan Suu Kyi-i chu a rawn hawi chhuak a, mi han en a. "Noriko, i sawi dik a ni," a ti ta a. Chu thu a sawi aṭanga kum hnih hnuah chuan Burma-ah a haw ta.
Burma-a a kir leh hnu lam thil chu khawvelin a chhinchhiah a, a hria a, sawi zau a ngai lo. Keini erawh chu kan inhmu leh ngai ta lo va. Ka pasal Sadayoshi nen erawh chuan Oxford kha kum tin kan la tlawh ṭhin a, ṭhiannu Suu Kyi-i fate pahnih pawh an lo ṭhanglian ve zel a. An nu chu chhuan tak tê-in a ni, an chhuan ve ni.
Kum 1988 August ni 26 a ni a. Rangoon-a Shwedagon Pagoda-a mipui pungkhawm hmaah Suu Kyi-i chuan politics-a a zinkawng bul chu a ṭan ta a. Burma-a an Buddhist hmun thianghlim aṭanga politics zinkawng a zawh tirh ni chu a pasal Michael leh an fapa-te pahnih paw'n an thlir ve reng a. Chumi ṭum chuan Suu Kyi chuan, "Ram dangah ka awm bo daih a, ka pasal pawh ram dang mi a ni ngei mai. Mahse heng thilte hian ka ram ka hmangaihna leh ka ram tana ka inhlanna thinlung hi a chawkbuai pha lo," tiin a thuchah hmasa chu a sawi a. Chumi kum chuan Burma kalphung thlak danglam tumin namenlovin an bei nghal a, "Zalenna sual vawi hnihna" tia vuah a ni nghe nghe.
Oxford-a Michael nena kan inhmuh leh hmasak ber ṭum chuan Suu Kyi-i chungchang kan sawidun a. A pasal fanaute kalsana Burma ram tana a inpumpek tâk dan kan sawi lai chuan Michael chuan, "Noriko, a tir aṭang khan heti ang hun hi a lo la thlen ka ring sa reng a ni. Hmanah khan Suu-i hnenah hian Burma mipuiin an mamawh phawt chuan a kawng ka dâl hlek lovang tiin ka lo tiam tawh a ni," a ti a.
Ka ṭhiani'n ramtiam a pan dan chanchin ka ngaihtuah apiang hian ka mittui hi a hnâm leh ṭhin.