Pu Hnuna khuate

A khuhhawnna: Pu Hnuna-hova thingtlang mite'n nun mawlmang duh­awm kham phei riai maia vanram tlafual an chenna hmun, Chawntlangpui leh Sihtlangpui te chu chhim mihrâng C. Ṭhuamluaia 'Pu Hanga Leilet Veng' tluk zetin vawi khat nâ reng reng chu fan ve ka chak mang e!

Chu an 'chhimhlei tual nuamah' chuan eng'e awm? Ka pian ahnu lama vawite­khatmah ka ke veilam pawh ka la chheh luh lohna hmun; rinna mita ka’n thlir ngial pawh a, a khawthlêng pawh suangtuah ngaihna ka hriat lohna hmunah chuan tute nge cheng ang a, eng thil nge an buaipui ang, tihte chu - a thawitham pawha han sawi tur reng reng ka hre lo. Mahse hei erawh ka hria - mitin a hmuh theih leh kutin a khawih theih mihring kutchhuak ropuite chu kan zawn nasat poh leh kan ring a kham thlawn mai ang a, kan mit a hah thlawn mai mai emaw a ni ang. Mahse chu hmunah chuan mihringte'na kan zawn rawn, khawvelin a tlangaupui leh dap rawn ruai ruai chung pawha 'ka hmu ta!' a tih theih si loh nun ropui chu kan hmu dawn asin! En teh mah -

"Hmangaihna a dai ngai lo,
rinawmna a ngai reng,
Hlimna par ang a vul..."

Chuti ang lam daih chu a ni mai dawn asin! Chu chu a thunawn a ni dawn si! Hei hi a ni lo’m ni, he khawvel hian a buaipui a, a khûkpui hlut a, a chai rawn luih luih leh chan nawn fo atana a duha chu ni!

Chhim lam khawpui lian, Saiha thlen hmaa thingtlang khaw tê pahnih, kilometre hnih emaw vel leka inkar dan - Chawntlangpui leh Sihtlangpui chu mi tam takin an lo paltlang tawhin, an lo ral thlir tawh ang a, lirthei aṭanga an thlir liam zut zut lai chuan an rilru-ah eng tak chu rawn lang ve ang maw?

Lunglohah lo la lo se, 'hmasawnna' leh 'changkanna' kan tih ang chi thil reng reng hi chuan chu khaw te pahnih chu a luhkhung lo ve hle ang a, thingkhawn leh belpui te chu hlut taktê-in a hlu ang a, ran leh mihring inthliarna awm lo ang hrimin khawsak an relho-te ka ring vel mai mai ṭhin. Chuti ang khuaah chuan chhun pachang reh reih rawiha nu thing phur keuh ri-te chu a khawharthlak ruih ang a; herâwt chîk ri ṭâwt ṭâwtte chuan mut a tichhuak ruai ruai ang a; ar dawkdawlâk leh vengthlang lama ui bauh ṭhat ṭhat te chu a lunglenthlak lam lam ang a; hmeichhe naupang tui chawi turin ding âwn deuh taia lirthei tlan a thlir vung vung turte chu ka'n mitthla chhin vel ṭhin a, kan inhmu leh ang tih chiang sa bal lote tana han inmangṭha-na hmun atante chuan a khawharthlak lulai dawnte hian ka ring ṭhin. Nia, ruaite pawh Masi leh Masi inkarah ṭheh leh tik ni a thleng fân ve raih ang a, chawlhkar laka Chawlhni kawr han hak chhuahna hun remchang a kaw khât ve ngang hian ka ring ṭhin.

Hmanah khawthlang lamah, John Denver-a'n suangtuahna-in Virginia zin­kawng lamah min hruai kual nek tawh a. Hla taka Appalacian tlangmualpuite chu thlasik ni min hliah fotu tlang ang hrimin kan hmelhriat ve hlur a. Tlai ni tla turina Shahnandoah lui a han chhun chawhnu ruih turte chu mahni rin dan ang angin kan han mitthla ve a, suangtuahna mai pawh kan ṭahpui lo chauh a ni tak si a!

John Denver-a 'Country Roads' ang bawkin he kan Zoram chhim ril lama Chawn­tlangpui leh Sihtlangpui zinkawng chuan chhungril lamah min chimtir hem hem fo a. Khualzin kawng, han din deuh deta vaivut lêngvâkina min pang-aw-zial nghal mup mupna ang chi-te pawh hi lo ni mah se, khaw ropui tam tak, a chhunga 'ruak' bak hmuh tur awm si lo-te panna lamlian mam zurh ai chuan mihring hian vaivut leh thlifim lên velna ram chu a thlahlel zawk fo hian ka ring a. Khaw te ngainatawm tak, a chhunga nun ropui khawrh chhuah tur a awm fo vang em ni ang, John Denver khan khati taka Virginia-te pawh 'vanram tlafual' anga a chhuah a, Lalṭanpuia Tochhawng-ina Chawntlangpui leh Sihtlangpui te chu "Hlimna par ang a vul" tia a lo chawi vul chu ni le?

Ni sa vawl vawl hnuaiah Lalṭanpuia Tochhawng khan Chawntlangpui leh Sihtlangpui khuate hi a lo pel ve fo tawh a, ṭah tichhuak deuh pûr khawpa tlai ni tla tur han inphan vel suar suar karah thinlunga khawhar tak chungin chûng kawngahte chuan a khualzin kawng a lo zawh ve rak rak tawh ang a. Ngaih tur ṭha nei awmchhun ni awm ang hrimin thingtlang khaw khawhar pahnihah chuan romei angin a ngaihtuahnate chu a châm tlat a. Vanrâng chhum inthuah tup hnuaia tlawm taka khaw pahnih lo inrem ve ṭhatte chuan a chhungril a fan a; ram te, ropuina te, thiltihtheihna te khelh a, kherh chhuah tum ve kher lo mi thianghlim chenkhawmna hmun ang riakah a chan a. Vaivutah vek kan la kirho leh del del dawn tih inhrechiang em em chunga hmangaihna nena inkuahkhawm a, nun daihlima chawlho veng veng thei khaw hmuh hian a hmu a, an zinga mi nih ve chak ngawih ngawih chungin,

"Hmangaihna a dai ngai lo,
rinawmna a ngai reng,
Hlimna par ang a vul;
Aw! kei pawh chutah chuan
hmangaihtu leh hmangaih
Ka zawng ve duh a ni,"

a han ti a, a 'lengzem' dana hi a 'lenglawng' tlat! Hnam hla rimte pawh a nam veng veng zawk mai ka ti!

‘Hmangaihna’... chu maia la tawp lo - ‘Rinawmna’ nena mihringte an tualchaiza dial dialna hmun chu... Han mitthla nawn leh ṭhin mah la, mihring nun hi a hahdam sawng sawngin i ring ve ṭhin lo maw? Ni e, hmangaihna leh rinawmna hmunah chuan hlimna chu khêl lova an chanpual tur a ni rêng a, hringnun han chheih per velna'na hmun duhthlan a ni ang a, rorelna dikte pawh hi luipui anga luang tur a nih taktak dawn si chuan - a hnâr chu hmangaihna leh rinawmna a nih si loh chuan fim takin a luang thei chatuan dawn chuang em ni?

Mihring hian chawlhna a zawng a, hnam hian phunnawi lova lenho-na a dap a. Kan zawn hi kan hmu lo tluan fo va, kan dap hi kan khawih ṭhelh fo bawk a. Chuti ang vel thuartham karah chuan Chawntlangpui leh Sihtlangpui erawh zawng, Saiha a banna lamah Lalṭanpuia Tochhawng khan vawi tam a lo paltlang tawh a, Zoram hmar lam aṭanga chhim tawp lam a suartluanna kawngah chu khaw pahnih tluka aizial hnehtu leh a lung lêntu dang khua an awm lo.

A tlan pelh apiangin a mitthlaah a cham zui ziah a, a suangtuahna bawm an luah nghet hmuk a. Ral aṭangin rinin a thlir fo a, chatuan khawvar nghahna'n paw'n a iai lo a ni!

Ngawpui chhunga pangpar mal, mak leh tlawm, mawi tak sia lo zichhuak ang mai hian chu khaw pahnih chu leilungah hian tute emaw khawvel chen dâkna tur leh, tute emaw 'nunhlui' a thangkhawk reih reih rengna turin a lo indin ve at a. Chuti taka a chhungrila thu sawi ṭhintu khaw pahnih chuan che lo thei lovin Lalṭanpuia chu an siam ta a. Kut leh kâ thawh lo thei lovin an pawt chhuak a, kum 1989 September thla vel khan an chutih laia chhim lam politician lar leh MLA ni lai, Pu F. Manghnuna Gypsy chu Saiha aṭangin Lawngtlaiah a zuk hawh vang vang a. Duhthuthâla Chawntlangpui leh Sihtlangpui te a fan hnuin, Saiha a in luah, a thawhna an pisa hnuaiah chuan titê hian, tel ve chakawm khawpa ngaihawm ruai hian -

"Chhimhleitual nuamah sawn
vangkhawpui sakhming mawi,
Chawntlangpui leh Sihtlangpui a awm a;
Aw chutah chuan
Pu Hnuna'n diknain ro a rel a,
Hmangaihnain duatte'n a enkawl ṭhin,"

a han ti reih a. 'Dikna' leh 'Hmangaihna' hmanga rorelna tiang cheimawina tlang leh ruam chu rangkachak tuallaia lên nen a lêm chuang dawn em ni? Thei fâl bik leh thluang thui bik an awm lohna hmunah chuan nun hi a inchen pêt ang a, sa lu lawm ni ang maiin 'hlimna par ang a vul' tur pawh a ni reng a ni!

Intlansiak leh intheihsiak reng renga nung a, engkim mai inchuh huam huamna nun leh mi dang hnuaichhiahna thinlung thâng huam maite chu, chu hmunah chuan Zo thinlung dam dep mai chuan rawhtuina meipui ang maiin a kangral zo ang a, zan thla êng ang maia nun a ngaihawm depna hmunah chuan mamawh neih tlem hi hahdamna kawng khat a nih thu-ah inhnial fo a ngai lo vang.

Kum hnih ṭha lam liam taah khan ṭhianpa Hmingsanga (of Lengzem) nen khaw nuam vak lo hnuaiah a inah khan Lalṭanpuia Tochhawng kha "Min hruai ve ang che" tih vang deuh (ber) khan kan lenchilh ve a. Amah pawh kha Chawntlangpui leh Sihtlangpui ang tho a ni - a tlawm reih mai.

A titi a, kha chhim khaw pahnih chung­chang kha a sawi a, "Ka hmuh hian sual hi awm lo turah ka ngai a," a ti a. Chu'ng hmun tlawm duhawm reihah chuan nun tlawm leh ropui an chên hian a ring mai a ni lo, amah ngei pawh chuan, "Kha khuaah khan min hmangaihtu an la awm dawna hriatna ka nei," zuk tih phah hial a! Chu chu a ni, chapona hian a hnawt darh a, inngaihtlawmna erawh chuan a hui khawm ṭhin si.

Chuvang alawm, khawvel nawmsaknate ngainep a, chapona leh uanna te dahṭha a, sum leh paiin nun leh khawsak phunga ro a rel ve lohna hmun chu zalen taka chen a duh a. Chutah chuan a thla' chaute chu a chawlh dam riai ringin, lasi thawnthu ang maia lunglenthlak leh thlakhlelhawma chang turin,

"Aw, Chawntlangpui leh
Sihtlangpui lung min lentu,
Ṭuan ila an vangkhawpui tleitiri; 
Suihlung ka rualpui ang a,
hlimtêa laitual lengin,
Hmangaihna tuipuiah kan pildun tur!"
a han tih tak phawng ni!

Lalṭanpuia Tochhawng a boral thu ka hriat rual rual khan ka rilru-ah Chawntlangpui leh Sihtlangpui hi an lo lang ve nghal a. A khawvelah khan hmangaihna a lian ber a, "Kei chu hmangaihna hi ka tuipui em em mai a," a ti a. Chu hmangaihna chuan nun tlawm takin a lei nun hunbi a chhiartir a, hmangaihna pholangtu (symbol) pakhat atan Chawntlangpui leh Sihtlangpui chu a thlang a. "A thlang a" han ti ila, chu khaw tlawm reih, a tlawm leh reh avanga duhawm riaia lang chuan hringnuna tlawmna nun ropui hi a phawrh telah a ngai niin a lang zawk mah. An kawtlai lungtê-te chu thawkkhat lai khan lo thai let ve tawh mah se, mikhual mai a ni a, châm hlen thei a ni lo tih a inhre lawi a. Mahse ngai leh thlahlel tak chungin, duhsakna ril nen a vailiam a -

"Vangpui sakhming mawi,
kumtluangin vul rawh aw;
I chhunga leng lungduh zalengte
Hmangaihnain suihlung rual se,
beiseina leh rinawmna,
Dikna te an thuam mawi ber lo ni se."

tiin a chah lawm lawm a. A hetih pah hian pa lungleng Lalṭanpuia hian a mittui a khap per fap fap hian ka ring ṭhin.

Chawntlangpui leh Sihtlangpui chu kum 20 chuang kal taa vanram tlafual ang thawthang khan an la ngaihawm riai ang em? Hmana pa khawhar ṭhin takin a tlan pelh apianga 'Hlimna par' vul siau siau tura a chan lai ang hmelhmangte kha an la pu cheu ang em? Nge ni a, he khawvel inawmlemna (materialism) hian tuiek angin a ei chhe ve mek zawk ang em? Lalṭanpuia thuchahte chu ser angin nung zel tak ang maw le?

Thu mawltê tê remkhawmin, thupui fun ru riau siin, lunglen kaitho thei roh siin Lalṭanpuia Tochhawng khan "Min hruai ve ang che" a han ti a. A hla dangte'n sak lawr hlawhin, a hla zingah he hla kher hi chu thur chhuah hlawh berte zinga mi ni ve lo mah se, kei chuan ka tuipui ber leh Lalṭanpuia hlutna photu bera ka ngaih a ni kumkhua dawn a. La tlawhchhuak ve lo mah ila, inthlahrung lo takin "Aw, Chawntlangpui leh Sihtlangpui lung min lentu..." tiin ka la zawng ve ruai ruai zel dawn chu a nih hi!

"Ka pu, chu hmun i pan leh
dawn hun chuanin
Kei pawh min hruai ve ang che."